1793478666

მეცნიერებმა ადამიანის დნმ-ში იპოვეს ვირუსი, რომლის გარეშეც აზროვნება შეუძლებელია

ადამიანის გენომის შესწავლისას მეცნიერები დიდი ხნის განმავლობაში ე.წ. „ნაგავ დნმ-ს“  უგულებელყოფდნენ — გენომის თითქმის 8-10% შედგება ენდოგენური რეტროვირუსებისგან (HERVs), რომლებიც მილიონობით წლის წინ ჩვენს წინაპრებს შეეყარნენ და მათი გენეტიკური კოდის მუდმივ ნაწილად იქცნენ.იუტას უნივერსიტეტისა და მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიური ინსტიტუტის ნეირობიოლოგებმა აღმოაჩინეს, რომ ადამიანის ტვინში მეხსიერების, აზროვნებისა და სწავლის მთავარი მექანიზმი პირდაპირ იმართება გენით, რომელიც არ არის ადამიანური წარმოშობის - ის 400 მილიონი წლის წინანდელი უძველესი ვირუსია.გენი Arc: ვირუსი, რომელიც ნეირონებს შორის „ინფორმაციულ პაკეტებს“ აგზავნის.ტვინის ფუნქციონირების ერთ-ერთი მთავარი საიდუმლო იყო ის, თუ როგორ გადასცემენ ნეირონები ერთმანეთს კომპლექსურ გენეტიკურ ინსტრუქციებს სინაფსური კავშირების გასაძლიერებლად (რაც მეხსიერების ჩამოყალიბების საფუძველია).პასუხი აღმოჩნდა გენი, სახელად Arc.როდესაც მეცნიერებმა Arc ცილის სტრუქტურა ელექტრონული მიკროსკოპით შეისწავლეს, შოკში ჩავარდნენ: ეს ცილა არ ჰგავს ადამიანის არცერთ ტიპურ მოლეკულას. აღმოჩნდა, რომ ნეირონები Arc-ს იყენებენ ზუსტად ისე, როგორც ვირუსები: უჯრედი ამ ცილისგან აწყობს პატარა კაფსულებს, შიგნით ალაგებს რნმ-ის მოლეკულებს, აგზავნის მათ უჯრედგარე სივრცეში და მეზობელ ნეირონს გადასცემს.მიმღები ნეირონი „ინფიცირდება“ ამ პაკეტით, კითხულობს რნმ-ს და მყისიერად ცვლის თავის სტრუქტურას. სწორედ ამ გზით იბეჭდება ახალი მოგონება ადამიანის ტვინში.როდესაც ლაბორატორიულ თაგვებში Arc გენი გათიშეს, ცხოველებმა მეხსიერების უნარი მთლიანად დაკარგეს: მათ შეეძლოთ ახალი ინფორმაციის მიღება, თუმცა 24 საათის შემდეგ აღარაფერი ახსოვდათ.როგორ შეცვალა ინფექციამ ევოლუციის მიმდინარეობა?დაახლოებით 350-400 მილიონი წლის წინ, როდესაც პირველი ოთხფეხა ხმელეთის არსებები ოკეანიდან ამოვიდნენ, ერთ-ერთ მათგანს რეტროვირუსი შეეყარა. ვირუსმა საკუთარი გენომი მასპინძლის ჩანასახოვან უჯრედებში (სპერმატოზოიდში ან კვერცხუჯრედში) ჩააშენა.განადგურების ნაცვლად, ევოლუციამ მოახდინა ამ ვირუსის „მოლეკულური მოშინაურება“:ორგანიზმმა ვირუსს წაართვა გამრავლებისა და უჯრედის დახოცვის უნარი.სანაცვლოდ, დაიტოვა მისი უნიკალური თვისება — კაფსულის აწყობა და გენეტიკური მასალის უსაფრთხოდ გადატანა უჯრედიდან უჯრედში.ამ მექანიზმის გარეშე ხერხემლიანების ტვინი ვერ განავითარებდა მაღალ პლასტიკურობას — შესაბამისად, ვერ ჩამოყალიბდებოდა კომპლექსური მეხსიერება, აბსტრაქტული აზროვნება და ადამიანის ცნობიერება.

1793478520

დედამიწა დროს აჩერებს... - რა ემართება პლანეტის 24-საათიან ციკლს და რატომ გახდა წამი უფრო გრძელი

კლიმატის ცვლილებაზე საუბრისას უმეტესობას თვალწინ ტემპერატურის მატება, გახშირებული გვალვები, ტყის ხანძრები ან ოკეანის დონის აწევა წარმოუდგება. თუმცა, უახლესი გეოფიზიკური კვლევები აჩვენებს, რომ ადამიანის საქმიანობით გამოწვეული დათბობა პლანეტის ფუნდამენტურ ფიზიკურ პარამეტრებზეც კი ახდენს გავლენას: დედამიწა თანდათან იცვლის გეომეტრიულ ფორმას, უფრო სფეროსებრი ხდება და მისი ბრუნვის სიჩქარე მცირდება, რაც დღე-ღამის ხანგრძლივობას ზრდის.ეს აღმოჩენები კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ კლიმატის ცვლილება არა მხოლოდ ლოკალური ეკოლოგიური პრობლემა, არამედ პლანეტარული მასშტაბის ფიზიკური ტრანსფორმაციაა.როგორ ცვლის დამდნარი ყინული პლანეტის ფორმას?დედამიწა არასდროს ყოფილა იდეალური სფერო. საკუთარი ღერძის გარშემო ბრუნვის გამო წარმოქმნილი ცენტრიდანული ძალის შედეგად, იგი ეკვატორთან ოდნავ გაბერილია, ხოლო პოლუსებთან — შეზნექილი. ამ გეომეტრიულ ფორმას მეცნიერებაში ელიფსოიდს ან გეოიდს უწოდებენ.ათასწლეულების განმავლობაში პოლუსებზე (განსაკუთრებით ანტარქტიდასა და გრენლანდიაში) უზარმაზარი მასის ყინულის ფარები იყო თავმოყრილი. გლობალური დათბობის გამო ეს მყინვარები უპრეცედენტო სისწრაფით დნება. გამდნარი წყალი პოლუსებიდან მსოფლიო ოკეანეში ჩაედინება და დედამიწის ბრუნვის გამო ეკვატორისკენ გადანაწილდება.თუმცა აქ მოქმედებს მეორე, პარალელური პროცესიც — პოსტგლაციალური აღდგენა. როდესაც პოლუსებზე ყინულის გიგანტური წნევა იკლებს, მის ქვეშ არსებული დედამიწის ქერქი და მანტია ნელ-ნელა მაღლა იწევს, თითქოს ღრუბელი გასწორდაო. მასის ამ გლობალურმა გადანაწილებამ და ქერქის „გასწორებამ“ გამოიწვია ის, რომ პოლარული შეზნექილობა მცირდება და პლანეტა გეომეტრიულად უფრო სრულყოფილი სფეროს ფორმას იღებს.ფიგურული სრიალის ეფექტი: რატომ ანელებს დედამიწა ბრუნვას?დედამიწის ბრუნვის შენელების ასახსნელად ფიზიკოსები ხშირად იყენებენ მოციგურავის კლასიკურ ანალოგიას:როდესაც მოციგურავე ყინულზე ტრიალისას ხელებს სხეულთან მიიტანს, მისი ბრუნვის სიჩქარე მკვეთრად იზრდება.როდესაც ხელებს განზე გაშლის, ინერციის მომენტი იზრდება და ბრუნვა ავტომატურად ნელდება.ზუსტად იგივე ხდება ჩვენს პლანეტაზეც. პოლუსებიდან (რომლებიც ბრუნვის ღერძთან ყველაზე ახლოსაა) გამდნარი წყლის მასა ეკვატორისკენ (ღერძიდან ყველაზე შორს) გადაინაცვლებს. შედეგად, დედამიწის ინერციის მომენტი იზრდება, ხოლო იმპულსის მომენტის შენახვის კანონის გამო, პლანეტის ბრუნვის კუთხური სიჩქარე მცირდება.რამდენად იზრდება დღის ხანგრძლივობა?დედამიწის ბრუნვის შენელება იწვევს იმას, რომ დღე-ღამის ხანგრძლივობა იზრდება. რა თქმა უნდა, საუბარი არ არის საათებზე ან წუთებზე — ცვლილება მილიწამებში იზომება:სატელიტური გეოდეზიისა და ზუსტი ატომური საათების მონაცემებით, დღე-ღამის ხანგრძლივობა ყოველ საუკუნეში დაახლოებით 1.3-დან 1.5 მილიწამამდე იზრდება მხოლოდ კლიმატური ფაქტორების გამო.თუ სათბურის აირების ემისია არსებული ტემპით გაგრძელდება, XXI საუკუნის ბოლოსთვის კლიმატის გავლენამ შესაძლოა გადააჭარბოს მთვარის გრავიტაციულ მიზიდულობას (რომელიც ისტორიულად დედამიწის ბრუნვის შენელების მთავარი ფაქტორი იყო) და დღის ზრდამ საუკუნეში 2.6 მილიწამს მიაღწიოს.რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი თანამედროვე სამყაროსთვის?ერთი შეხედვით, რამდენიმე მილიწამი ადამიანის ყოველდღიურ ცხოვრებაში შეუმჩნეველია. თუმცა თანამედროვე ციფრულ და ტექნოლოგიურ ეპოქაში დროის აბსოლუტურ სიზუსტეს გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს:სატელიტური ნავიგაცია (GPS/Galileo): GPS სისტემები მუშაობს სინათლის სიჩქარით მოძრავ სიგნალებზე. მიკროწამების ცდომილებამაც კი შეიძლება ასობით მეტრის პოზიციური შეცდომა გამოიწვიოს.ინტერნეტი და ფინანსური ტრანზაქციები: გლობალური საბანკო სისტემები, საფონდო ბირჟები და საკომუნიკაციო ქსელები სინქრონიზებულია ატომურ საათებთან. პლანეტის ბრუნვისა და ატომური დროის აცდენის საკომპენსაციოდ დროდადრო აუცილებელი ხდება ე.წ. „ნახტომის წამის“ (Leap Second) დამატება, რაც ხშირად იწვევს სისტემურ ხარვეზებს სერვერებზე.კოსმოსური მისიები: დედამიწიდან გაშვებული ხომალდების ტრაექტორიის გამოთვლა პირდაპირაა დამოკიდებული იმაზე, თუ კონკრეტულად რა კუთხით და რა სიჩქარით ბრუნავს პლანეტა მოცემულ მომენტში.გლობალური დათბობის შედეგები დიდი ხანია გასცდა მხოლოდ ამინდის ცვლილებას. ის, რომ ადამიანის ზემოქმედებას შეუძლია შეცვალოს მთელი პლანეტის ფორმა და შეანელოს მისი ბრუნვა კოსმოსში, მკაფიო ილუსტრაციაა იმისა, თუ რამდენად ღრმად არის ჩაქსოვილი ადამიანის ცივილიზაცია დედამიწის ბუნებრივ მექანიზმებში.

1793364780

რა არის ღუმლის უჯრის რეალური დანიშნულება, რომელსაც არასწორად ვიყენებთ

გარდა ღუმლის ჩვეული გამოყენებისა სამზარეულოში, ხშირად გვავიწყდება ერთი მნიშვნელოვანი დეტალი - ქვედა უჯრა. დიახ, ზუსტად ის, რაშიც ჩვენ უმეტესად ტაფების, საცხობი ფორმების შესანახად ვიყენებთ. თუმცა, თურმე ამ ყუთს სხვა, უფრო სასარგებლო დანიშნულება აქვს.რისთვისაა უჯრა ღუმლის ქვეშ?თანამედროვე სამზარეულოს ღუმელების შემქმნელებმა შეიტანეს ღუმლის დიზაინში ქვედა უჯრის გამოყენების შესაძლებლობა მზა კერძების შესანახად. ეს ფუნქცია შექმნილია სპეციალურად მოხარშული კერძების ტემპერატურის შესანარჩუნებლად სასურველ დონეზე. ამრიგად, ისინი არა მხოლოდ არ დაკარგავენ არომატს, არამედ თბილად დარჩებიან მირთმევამდე.საყოფაცხოვრებო ტექნიკის მწარმოებლები გვირჩევენ ამ ყუთის გამოყენებას განსაკუთრებით დესერტების მირთმევისას, რომლებიც თბილი უნდა მიირთვათ. მაგალითად, შარლოტა ან ბრაუნი, ფუნთუშები - ქვედა უჯრის წყალობით ისინი გემრიელი დარჩებიან. გარდა ამისა, მასში შეიძლება ძირითადი კერძების მოთავსებაც, იმ შემთხვევაში, თუ რომელიმე თქვენს სტუმარს ან ოჯახის წევრს სადილზე აგვიანდება. ასე რომ, მათ არ მოუწევთ ხელახლა გაცხელებული საკვების ჭამა.

1793352780

გამოვლინდა დიაბეტის წარმატებული მართვის უჩვეულო ფაქტორი

ავტორიტეტულ სამეცნიერო ჟურნალ Metabolism-ში გამოქვეყნებული ახალი კვლევის თანახმად, რეგულარულ ყოველდღიურ რუტინას შესაძლოა გადამწყვეტი როლი ჰქონდეს სისხლში შაქრის დონის კონტროლში ტიპი 2 შაქრიანი დიაბეტის დროს. კორეის უნივერსიტეტის სამედიცინო კოლეჯის მკვლევრებმა დაადგინეს, რომ სტაბილური ბიორიტმები პირდაპირ უკავშირდება გლუკოზის ნორმალური მაჩვენებლის შენარჩუნებას.კვლევის მსვლელობა და ცირკადული რიტმებიკვლევაში მონაწილეობდა ტიპი 2 შაქრიანი დიაბეტის მქონე 122 პაციენტი, რომლებიც ინსულინოთერაპიაზე იმყოფებოდნენ. 10 დღის განმავლობაში მონაწილეები ატარებდნენ გლუკოზის უწყვეტი მონიტორინგის მოწყობილობებსა და ფიტნეს-ტრეკერებს. მკვლევრები აკონტროლებდნენ მათ ძილის ხანგრძლივობას, ფიზიკურ აქტივობას, გულისცემასა და ცირკადული რიტმების რეგულარულობას.ძირითადი შედეგები და სტატისტიკაშაქრის სამიზნე დონე: ყველაზე სტაბილური ბიორიტმების მქონე პაციენტების 46.3%-მა მიაღწია სისხლში შაქრის სამიზნე მაჩვენებელს, ხოლო არარეგულარული რუტინის მქონე პაციენტებში ეს შედეგი მხოლოდ 20%-მა აჩვენა.დღის ოპტიმალური საათები: ფიზიკურ აქტივობასა და გლუკოზის კონტროლს შორის ყველაზე მჭიდრო კავშირი დაფიქსირდა შუადღის მონაკვეთში — 12:00-დან 18:00 საათამდე. პაციენტები, რომლებიც ამ საათებში აქტიურობდნენ, სისხლში შაქრის დონეს უფრო დიდხანს ინარჩუნებდნენ ნორმის ფარგლებში და იშვიათად აღენიშნებოდათ მკვეთრი რყევები.ძილის მნიშვნელობა: სრულფასოვანი ძილი ასოცირდებოდა გლუკოზის უფრო სტაბილურ მაჩვენებლებთან და ჰიპოგლიკემიის (შაქრის მკვეთრი დაცემის) დაბალ რისკთან.კვლევის ავტორთა დასკვნით, ძილისა და ფიზიკური დატვირთვის მუდმივი, სტაბილური გრაფიკის დაცვა დიაბეტის ტრადიციული მკურნალობის უმნიშვნელოვანესი და ეფექტური დამატებაა.დაბალანსებული ყოველდღიური რუტინის მაგალითი, განაგრძეთ კითხვა...

1793345700

9 დღის განმავლობაში დედამიწა მისტიკურ სიგნალს იღებდა - რა დაადგინეს მეცნიერებმა

2023 წლის სექტემბერში სეისმოლოგებმა უნიკალური სიგნალი დააფიქსირეს, რომელიც ცხრა დღის განმავლობაში მთელ პლანეტაზე ვრცელდებოდა. განსხვავებით მიწისძვრებისგან, ეს სიგნალი მხოლოდ ერთი სიხშირისგან შედგებოდა და ის ისმოდა არქტიკიდან ანტარქტიდამდე. თავდაპირველად მას "USO" ეწოდა - უცნობი სეისმური ობიექტი - წერს Science და Nature Communications-ი.საერთაშორისო მკვლევართა ჯგუფმა დაადგინა, რომ ამ სიგნალის მიზეზი გახდა მასშტაბური კატასტროფა აღმოსავლეთ გრენლანდიაში. 2023 წლის 16 სექტემბერს დიქსონის ფიორდში გიგანტური მეწყერი ჩამოიშალა, რომლის მოცულობა დაახლოებით 10 000 ოლიმპიური აუზის ტოლფასი იყო ქანების სახით. ამან გამოიწვია 200-მეტრიანი მეგაცუნამი - ტალღა, რომელიც სიდიდით აღემატებოდა ცნობილი სატელიტურ კოშკს, Space Needle-ს.ფიორდში წყალმა წინ და უკან მოძრაობა დაიწყო, რასაც სეიში ეწოდება - ფენომენი, რომელიც დაახლოებით 10 000-ჯერ აირეკლა ცხრა დღის განმავლობაში. სწორედ ეს მოძრაობა დააფიქსირეს სეისმურმა სენსორებმა მთელ მსოფლიოში. მეცნიერები კატასტროფის მიზეზად კლიმატის ცვლილებას და მყინვარების დნობას ასახელებენ, რამაც მთის ფერდობები არასტაბილური გახადა.„ეს არის პირველი შემთხვევა, როცა წყლის შხეფისგან წარმოქმნილი რხევა დედამიწის ქერქის გავლით მთელ პლანეტაზე გავრცელდა,“ - აღნიშნა სეისმოლოგმა სტივენ ჰიკსმა (UCL-დან).

1793343240

შეიძლება თუ არა ტვინის დაბალი დოზით დასხივებამ ალცჰაიმერის დაავადების პროგრესირება შეანელოს - მეცნიერებმა ახალი მეთოდი გამოსცადეს

მეცნიერები ალცჰაიმერის დაავადების მკურნალობის ახალ მეთოდს იკვლევენ, რომელიც ტვინის დაბალი დოზით დასხივებას გულისხმობს. მკვლევრების მიზანია დაადგინონ, შეუძლია თუ არა ამ მიდგომას მეხსიერებისა და კოგნიტიური ფუნქციების შენარჩუნებაში დახმარება.2026 წლის ოქტომბერში გამოქვეყნებული კლინიკური კვლევის ფარგლებში, მეთოდი ალცჰაიმერის მსუბუქი ფორმის მქონე 41 პაციენტზე შეისწავლეს. კვლევის ძირითადი, ექვსთვიანი შეფასებისას მეცნიერებმა წინასწარ განსაზღვრულ მთავარ მიზანს ვერ მიაღწიეს. მიუხედავად ამისა, დამატებითმა ანალიზებმა შესაძლო დადებითი ეფექტის ნიშნები გამოავლინა.მკვლევრების განმარტებით, შედეგები ჯერ არ არის საკმარისი იმის დასადასტურებლად, რომ დაბალი დოზით დასხივება დაავადების პროგრესირებას ანელებს. მეთოდის ეფექტიანობისა და უსაფრთხოების შესაფასებლად უფრო მასშტაბური კვლევებია საჭირო.ალცჰაიმერის დაავადება დემენციის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული მიზეზია და მეხსიერების, აზროვნებისა და ყოველდღიური ფუნქციონირების თანდათანობით გაუარესებას იწვევს. ახალი კვლევა კი მეცნიერებს დაავადების მკურნალობის შესაძლო ალტერნატიული გზების შესწავლაში ეხმარება.

1793195220

ყავის ნალექი, როგორც მომავლის სამშენებლო მასალა - მეცნიერების საინტერესო აღმოჩენა

ყავის ნალექი, რომელსაც ყოველდღიურად მილიონობით ადამიანი ნაგავში აგდებს, შესაძლოა სამშენებლო ინდუსტრიისთვის მნიშვნელოვან რესურსად იქცეს. ავსტრალიელმა მეცნიერებმა შეიმუშავეს მეთოდი, რომლის საშუალებითაც გამოყენებული ყავის ნარჩენებისგან მიღებულ მასალას ბეტონის სიმტკიცის გაზრდა შეუძლია.კვლევის თანახმად, სპეციალურად დამუშავებული ყავის ნალექისგან მიღებული ბიონახშირის გამოყენებით ბეტონის სიმტკიცე შესაძლოა 30%-ით გაიზარდოს. ამასთან, ინოვაცია ორგანული ნარჩენების შემცირებასა და ბუნებრივი რესურსების დაზოგვასაც ემსახურება.მსოფლიოში ყოველწლიურად დაახლოებით 10 მილიარდი კილოგრამი ყავის ნარჩენი წარმოიქმნება. მისი დიდი ნაწილი ნაგავსაყრელებზე ხვდება, სადაც ორგანული მასალის დაშლისას სათბურის აირები, მათ შორის მეთანი და ნახშირორჟანგი გამოიყოფა. მეცნიერები მიიჩნევენ, რომ ამ ნარჩენების ხელახლა გამოყენება გარემოზე უარყოფითი ზემოქმედების შემცირების ერთ-ერთი გზაა.როგორ იქცევა ყავის ნალექი სამშენებლო მასალად?ავსტრალიაში, RMIT-ის უნივერსიტეტის მკვლევრებმა დაადგინეს, რომ ყავის ნალექის ბეტონში პირდაპირ დამატება სასურველ შედეგს არ იძლევა. ორგანული ნარჩენების შემადგენლობაში არსებული ზოგიერთი ნივთიერება ცემენტის სტრუქტურას ასუსტებს და საბოლოო მასალის სიმტკიცეს ამცირებს.პრობლემის გადასაჭრელად მეცნიერებმა ყავის ნარჩენების სპეციალური დამუშავების მეთოდი გამოიყენეს, რომელსაც პიროლიზი ეწოდება. ამ პროცესის დროს ნალექს ჟანგბადისგან იზოლირებულ გარემოში, დაახლოებით 350 გრადუს ცელსიუსზე აცხელებენ.შედეგად მიიღება ფოროვანი, ნახშირბადით მდიდარი მასალა — ბიონახშირი, რომელიც ბეტონის შემადგენლობაში შეიძლება გამოიყენონ. კვლევამ აჩვენა, რომ დამუშავების შესაბამისი პირობების შერჩევა საბოლოო მასალის თვისებებისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. უფრო მაღალ, 500-გრადუსიან ტემპერატურაზე მიღებული ბიონახშირი იმავე სიმტკიცით არ გამოირჩეოდა. რატომ არის აღმოჩენა მნიშვნელოვანი?სამშენებლო ინდუსტრია დიდი რაოდენობით ბუნებრივ რესურსს მოიხმარს. მათ შორისაა ქვიშა, რომლის მოპოვებაც მდინარის კალაპოტებიდან და ნაპირებიდან გარემოზე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს.ყავის ნარჩენების გამოყენებამ შესაძლოა ერთდროულად ორი პრობლემა შეამციროს: ორგანული ნარჩენების ნაგავსაყრელებზე მოხვედრა და სამშენებლო მასალების წარმოებისთვის ბუნებრივი რესურსების მოხმარება.ეს იდეა უკვე ლაბორატორიულ კვლევას გასცდა. 2024 წელს RMIT-ის უნივერსიტეტის მკვლევრებმა და მაკედონ-რეინჯისის მუნიციპალურმა საბჭომ ავსტრალიის ქალაქ გისბორნში ექსპერიმენტული საფეხმავლო ბილიკი მოაწყვეს, რომლის ნაწილშიც ყავის ნარჩენებისგან მიღებული ბიონახშირის შემცველი ბეტონი გამოიყენეს.იმავე წლის ბოლოს მსგავსი მასალა ვიქტორიის შტატში, პაკენჰემის საგზაო ინფრასტრუქტურის განახლების პროექტის ფარგლებში, საფეხმავლო ბილიკის მოსაწყობადაც გამოიყენეს. კონტრაქტორი კომპანიის შეფასებით, პროექტმა ნაგავსაყრელზე დაახლოებით 140 000 ფინჯანი ყავის ნალექის მოხვედრა თავიდან აიცილა და სამ ტონაზე მეტი ქვიშა დაზოგა. მიუხედავად იმედისმომცემი შედეგებისა, ტექნოლოგიას დამატებითი კვლევა და გამოცდა სჭირდება. მეცნიერები სწავლობენ, რამდენად გამძლეა ყავის ნარჩენებისგან მიღებული დანამატით დამზადებული ბეტონი ხანგრძლივი გამოყენებისას, როგორ უძლებს გაყინვა-ლღობის ციკლებს, წყლის შთანთქმასა და ცვეთას.მკვლევრები ასევე მუშაობენ სხვა ორგანული ნარჩენებისგან ბიონახშირის მიღების შესაძლებლობაზე. თუ შემდგომი კვლევები მასალის გამძლეობასა და უსაფრთხოებას დაადასტურებს, ყავის ნალექი შესაძლოა მომავალში უფრო ეკოლოგიურად მდგრადი მშენებლობის ერთ-ერთ კომპონენტად იქცეს.

1793194500

ადამიანის უჯრედების დაბერების პროცესი 60 წლით უკან შეაბრუნეს - მსოფლიო მედიცინაში ახალი ერა იწყება

მსოფლიო მედიცინასა და გერონტოლოგიაში სრულიად ახალი ერა იწყება.მეცნიერების რევოლუციური მიღწევაგერმანიაში, ბონის უნივერსიტეტის მკვლევართა ჯგუფმა წარმოადგინა უპრეცედენტო კვლევის შედეგები, რომელმაც ფიზიკურად შეძლო ადამიანის უჯრედების დაბერების პროცესის არა უბრალოდ შეჩერება, არამედ მისი 60 წლით უკან შებრუნება. ეს მიღწევა რადიკალურად ცვლის ჩვენს წარმოდგენას სიბერეზე, როგორც შეუქცევად ბიოლოგიურ პროცესზე. კვლევის მექანიზმი: როგორ გაახალგაზრდავდა უჯრედი?მეცნიერების მთავარი სამიზნე ე.წ."ეპიგენეტიკური საათი" გახდა - უჯრედში არსებული მექანიზმი, რომელიც დროთა განმავლობაში დნმ-ის ფუნქციონირებას ცვლის და უჯრედის დეგრადაციას იწვევს. ბონის უნივერსიტეტის გუნდმა შეიმუშავა სპეციფიკური მოლეკულური კოქტეილი და გენური თერაპიის ახალი მეთოდოლოგია,რომელმაც შესაძლებელი გახადა უჯრედების "გადაპროგრამება".მთავარი სირთულე, რომელსაც მეცნიერები აქამდე აწყდებოდნენ, იყო უჯრედის გაახალგაზრდავება მისი იდენტობის დაკარგვის გარეშე (წარსულში უჯრედების გადაპროგრამება ხშირად იწვევდა მათ ღეროვან უჯრედებად ქცევას ან სიმსივნური პროცესების პროვოცირებას). ახალმა კვლევამ ეს ბარიერი გადალახა:ხანდაზმული ადამიანის კანიდან და სისხლიდან აღებულმა უჯრედებმა დაიბრუნეს ისეთივე სასიცოცხლო ენერგია,სტრუქტურა და აღდგენის უნარი, როგორიც მათ 60 წლით უმცროს, ჯანმრთელ ორგანიზმში ექნებოდათ, თანაც ისე, რომ შეინარჩუნეს თავიანთი პირვანდელი ფუნქცია.წყარო

1793142218

კიბოს მკურნალობაში ახალი იმედი: შექმნეს ვაქცინა, რომელიც კონკრეტული სიმსივნის მუტაციებზეა გათვლილი

მომავალ წელს აშშ-ში, ევროპასა და გაერთიანებულ სამეფოში გამოყენებისთვის დამტკიცდება კანის კიბოს ყველაზე მომაკვდინებელი ფორმის, მელანომის პერსონალიზებული mRNA ვაქცინა. ეს ვაქცინა ასტიმულირებს იმუნურ რეაქციას იმ გენეტიკური მუტაციების წინააღმდეგ, რომლებიც კონკრეტული ადამიანის სიმსივნისთვისაა დამახასიათებელი. საბოლოო ფაზის კლინიკურ კვლევებში, სტანდარტულ მკურნალობასთან ერთად, მან მნიშვნელოვნად შეამცირა მომდევნო ორი წლის განმავლობაში კიბოს ხელახლა დაბრუნების ან სიკვდილის რისკი.„ვფიქრობ, სწრაფად დამტკიცდება, ალბათ მომავალ წელს“, — ამბობს ლონდონის კიბოს კვლევის ინსტიტუტის მკვლევარი ალან მელჩერი, რომელიც ამ ცდაში ჩართული არ ყოფილა.აგვისტოში, ფარმაცევტულმა კომპანია Moderna-მ განაცხადა, რომ ვაქცინამ დადებითი შედეგები აჩვენა კლინიკური კვლევების მესამე ფაზაში. ამჯერად კომპანია უფრო კონკრეტულ დეტალებს აქვეყნებს.კვლევაში მონაწილეობდა 1100 ზრდასრული ადამიანი, რომლებსაც ქირურგიული გზით ჰქონდათ მოშორებული მაღალი რისკის მელანომა, რომელიც, სავარაუდოდ, განმეორდებოდა ან შორეულ ადგილებში გავრცელდებოდა. ბრიტანეთში ყოველწლიურად მელანომის 19 400 ახალი შემთხვევა ფიქსირდება, საიდანაც 25 პროცენტი მაღალი რისკისად ითვლება.მონაწილეთა ორ-მესამედი შემთხვევითობის პრინციპით შეარჩიეს და სტანდარტულ იმუნოთერაპიამდე (პრეპარატი, სახელად პემბროლიზუმაბი) გაუკეთეს პერსონალურად მათთვის შექმნილი ვაქცინა, რომელიც იმუნურ სისტემას კიბოს პოვნასა და განადგურებაში ეხმარება. ორივე მათგანს, ერთ წლამდე პერიოდის განმავლობაში, ყოველ სამ კვირაში ერთხელ უკეთებდნენ. დანარჩენი მონაწილეები პლაცებოს ინიექციებსა და პემბროლიზუმაბს იღებდნენ.ვაქცინა მზადდება კონკრეტული ადამიანის სიმსივნის მცირე ნიმუშის გენეტიკური თანმიმდევრობის დადგენით და ამ თანმიმდევრობის შედარებით იმავე ადამიანის სისხლის ჯანსაღ უჯრედებში არსებულ დნმ-თან. ეს მკვლევრებს საშუალებას აძლევს, ზუსტად განსაზღვრონ კიბოსთვის დამახასიათებელი მუტაციები.კიბოს ვაქცინა ეფუძნება იმავე ტექნოლოგიას, რასაც covid-19-ის ვაქცინები და შეიცავს ინფორმაციული რნმ-ის (mRNA) მოლეკულებს, რომლებშიც ჩაშიფრულია აღნიშნული მუტაციებიდან მაქსიმუმ 34-ის მქონე ცილები.„ვაქცინა შეიცავს კონკრეტულად კიბოსთან დაკავშირებული ცილების ანაბეჭდს, რაც იმუნურ T-უჯრედებს (T-ლიმფოციტები) კიბოს უკეთ ამოცნობაში ეხმარება, შემდეგ კი პემბროლიზუმაბი ხელს უშლის T-უჯრედების გამოფიტვას მას შემდეგ, რაც ისინი სიმსივნურ უჯრედებზე შეტევას იწყებენ“, — ამბობს მანჩესტერის უნივერსიტეტის მკვლევარი რებეკა ლი.მკურნალობის დაწყებიდან დაახლოებით ორი წლის შემდეგ, მათგან 82 პროცენტი, ვინც ვაქცინას და პემბროლიზუმაბს იღებდნენ, ცოცხალი იყო და კიბო აღარ დაბრუნებიათ, მხოლოდ პემბროლიზუმაბის ჯგუფში კი ეს მაჩვენებელი საშუალოდ 70 პროცენტი იყო. გვერდითი ეფექტები ორივე ჯგუფში ერთნაირი იყო.შედეგები კიბოს განმეორებისა და სიკვდილის მაჩვენებლებს ერთ რიცხვში აერთიანებს, მაგრამ როგორც მელჩერი აღნიშნავს, მკურნალობის შემდეგ კიბო სიკვდილის გამომწვევ მიზეზად რომ იქცეს, ის უნდა განმეორდეს, ამიტომ, ეს კომბინირებული მაჩვენებელი უმეტესწილად უნდა განიმარტოს როგორც ვაქცინის მიერ დაავადების განმეორების შემცირების ნიშანი. მისი განცხადებით, მონაწილეებზე დაკვირვება საკმარისად დიდი ხნის განმავლობაში არ მომხდარა, რათა ზუსტად დადგინდეს, აუმჯობესებს თუ არა ვაქცინა გადარჩენის მაჩვენებელს. ეს შედეგები რამდენიმე წელიწადში უნდა იყოს ხელმისაწვდომი... სრულად

1793130769

„განკითხვის დღე“ 13 ნოემბერს - რა იწინასწარმეტყველეს მეცნიერებმა 66 წლის წინ

2026 წლის 13 ნოემბერი პარასკევს ემთხვევა. თარიღს, რომელიც ექვსი ათწლეულის წინ გამოქვეყნებულმა სამეცნიერო ნაშრომმა განსაკუთრებულად აქცია.1960 წელს მეცნიერებმა გამოთვალეს, რომ თუ მსოფლიოს მოსახლეობა იმავე ტემპით გააგრძელებდა ზრდას, გარკვეულ მომენტში მისი რაოდენობა მათემატიკურ უსასრულობას მიუახლოვდებოდა. ამ გამოთვლით მიღებული თარიღი სწორედ 2026 წლის 13 ნოემბერი იყო.მაშინ გამოქვეყნებულმა ნაშრომმა სახელწოდებით „განკითხვის დღე: პარასკევი, 2026 წლის 13 ნოემბერი“ დიდი ყურადღება მიიპყრო.მიუხედავად შემაშფოთებელი სათაურისა, მეცნიერები დედამიწის განადგურებას კონკრეტულ დღეს არ წინასწარმეტყველებდნენ. მათი კვლევის მთავარი მიზანი მოსახლეობის სწრაფი ზრდის შესაძლო შედეგებზე ყურადღების გამახვილება იყო.ნაშრომის ავტორები იყვნენ ავსტრიელ-ამერიკელი მეცნიერი ჰაინც ფონ ფოერსტერი და მისი კოლეგები — პატრიცია მორა და ლოურენს ამიოტი. მათ დაახლოებით 2 000 წლის განმავლობაში მსოფლიოს მოსახლეობის შესახებ შეგროვებული მონაცემები შეისწავლეს და მათემატიკური მოდელი შექმნეს.მკვლევრების ვარაუდით, ადამიანების უნარი, ითანამშრომლონ, განავითარონ ტექნოლოგიები და პრობლემების გადაჭრის ახალი გზები იპოვონ, მოსახლეობის ზრდასაც აჩქარებდა. მათ ისტორიული მონაცემების საფუძველზე ისეთი მრუდი მიიღეს, რომელიც გარკვეულ მომენტში უსასრულობისკენ მიემართებოდა.ამ მოდელის მიხედვით, კრიტიკული თარიღი 2026 წლის ნოემბერი იყო. 13 ნოემბერი კი ნაშრომის ცნობილ სათაურში მოხვდა.მეცნიერების პროგნოზი ათწლეულების განმავლობაში ყურადღებას იქცევდა, რადგან მოსახლეობის ზრდის ტენდენციებს გარკვეულ პერიოდამდე საკმაოდ კარგად აღწერდა. თუმცა, დაახლოებით 1990-იანი წლებიდან რეალური მაჩვენებლები მოდელის გამოთვლებს ჩამორჩა.რატომ აღარ შეესაბამება პროგნოზი დღევანდელ რეალობას?მთავარი მიზეზი მსოფლიოში დემოგრაფიული ტენდენციების ცვლილებაა. მრავალ ქვეყანაში შობადობა შემცირდა, ოჯახები უფრო ნაკლებ შვილს აჩენენ და მოსახლეობის ზრდის ტემპი შენელდა.გაეროს 2024 წლის დემოგრაფიული პროგნოზის მიხედვით, მსოფლიოს მოსახლეობა 2024 წელს დაახლოებით 8,2 მილიარდი იყო. ორგანიზაციის შეფასებით, მოსახლეობამ შესაძლოა მაქსიმალურ მაჩვენებელს, დაახლოებით 10,3 მილიარდ ადამიანს 2080-იანი წლების შუა პერიოდში მიაღწიოს, რის შემდეგაც კლება დაიწყოს.უნდა ველოდოთ თუ არა 13 ნოემბერს კატასტროფას?თანამედროვე სამეცნიერო მონაცემები არ იძლევა საფუძველს ვივარაუდოთ, რომ 2026 წლის 13 ნოემბერს კაცობრიობას განსაკუთრებული კატასტროფა ან სამყაროს აღსასრული ემუქრება.66 წლის წინანდელი ნაშრომი დღესაც აქტუალურია, რადგან მოსახლეობის ზრდა, რესურსების მოხმარება და გარემოს დაცვა კვლავ მნიშვნელოვან გლობალურ გამოწვევებად რჩება.თუმცა 13 ნოემბრის „განკითხვის დღედ“ გამოცხადებას მეცნიერული საფუძველი არ აქვს.

1792925340

ნაწლავის ქრონიკული ანთების აღმოჩენა შესაძლოა სიმპტომების დაწყებამდე 10 წლით ადრე გახდეს შესაძლებელი

მეცნიერებმა აღმოაჩინეს სისხლში ისეთი ცვლილებები, რომლებიც შესაძლოა ნაწლავის ქრონიკული დაავადების არსებობაზე მის პირველ სიმპტომებამდე წლების განმავლობაში მიანიშნებდეს.კვლევა კრონის დაავადებასა და წყლულოვან კოლიტს ეხება. ეს ორი დაავადება ნაწლავებში ხანგრძლივ ანთებას იწვევს. ამ დაავადებებმა შეიძლება გამოიწვიოს მუცლის ტკივილი, დიარეა და ძლიერი დაღლილობა.რა აღმოაჩინეს მეცნიერებმა?მკვლევრებმა 500 ადამიანის სისხლის ნიმუშები შეისწავლეს. მათ შორის იყვნენ ადამიანები, რომლებსაც მოგვიანებით ნაწლავის ქრონიკული დაავადება განუვითარდათ.აღმოჩნდა, რომ ზოგიერთ მათგანს სისხლში ცვლილებები დაავადების დიაგნოზის დასმამდე ათი წლით ადრეც ჰქონდა. ეს ნიშნავს, რომ დაავადების პირველი ნიშნები შესაძლოა ორგანიზმში მანამდე გაჩნდეს, სანამ ადამიანი რაიმე სიმპტომს შეამჩნევს.მეცნიერებმა ასევე აღმოაჩინეს იმუნური სისტემის მუშაობასთან დაკავშირებული ცვლილებები. იმუნური სისტემა ორგანიზმს ინფექციებთან ბრძოლაში ეხმარება.დღეს კრონის დაავადებისა და წყლულოვანი კოლიტის აღმოჩენა ზოგჯერ რთულია. მათი სიმპტომები სხვა პრობლემებსაც ჰგავს, რის გამოც დიაგნოზის დასმას შეიძლება დრო დასჭირდეს.თუ მეცნიერები შეძლებენ სისხლში ამ ცვლილებების ზუსტად ამოცნობას, მომავალში ექიმებმა შესაძლოა დაავადების რისკი უფრო ადრე გამოავლინონ. ეს პაციენტებს დროულად გამოკვლევისა და საჭირო მკურნალობის დაწყებაში დაეხმარება.როდის გახდება ეს მეთოდი ხელმისაწვდომი?მეთოდი ჯერ კვლევის ეტაპზეა. საჭიროა დამატებითი გამოკვლევები იმის დასადგენად, რამდენად ზუსტად შეუძლია მას დაავადების წინასწარ ამოცნობა.მკვლევრები ასევე ხაზგასმით აღნიშნავენ, რომ აღმოჩენილი ცვლილებები ჯერ არ ამტკიცებს, თითქოს კონკრეტული ვირუსი ნაწლავის დაავადებას იწვევს.

1792593480

7 ყოველდღიური ჩვევა, რომელიც ტვინს „ანადგურებს“ - ნეიროქირურგის გაფრთხილება

ყოველდღიური ჩვევები, რომლებსაც ხშირად დიდ მნიშვნელობას არ ვანიჭებთ, შესაძლოა დროთა განმავლობაში ტვინის ჯანმრთელობაზე უარყოფითად აისახოს.ხანგრძლივი უმოძრაობა, არასაკმარისი ძილი, არაჯანსაღი კვება და მუდმივი ყურადღების გაფანტვა იმ ფაქტორებს შორისაა, რომლებზეც სპეციალისტები ყურადღებას ამახვილებენ.ნიუ-იორკის Lenox Hill-ის საავადმყოფოს ნეიროქირურგიული პროგრამის ხელმძღვანელმა, ექიმმა რენდი დ’ამიკომ New York Post-თან ინტერვიუში შვიდი ყოველდღიური ჩვევა დაასახელა, რომლებმაც შესაძლოა ტვინის ფუნქციონირებასა და გრძელვადიან ჯანმრთელობაზე გავლენა მოახდინოს.1. ხანგრძლივი უმოძრაობადიდი ხნის განმავლობაში ჯდომა და ფიზიკური აქტივობის ნაკლებობა უარყოფითად მოქმედებს გულ-სისხლძარღვთა სისტემის ჯანმრთელობაზე, რაც ტვინის ფუნქციონირებისთვისაც მნიშვნელოვანია. სპეციალისტის რეკომენდაციით, ყოველდღიურ ცხოვრებაში მოძრაობის ჩართვა აუცილებელია. ზრდასრულებისთვის რეკომენდებულია კვირაში სულ მცირე 150 წუთი ზომიერი ინტენსივობის ფიზიკური აქტივობა.2. ძილის ნაკლებობაარასაკმარისი ძილი მხოლოდ დაღლილობას არ იწვევს. ის გავლენას ახდენს ყურადღებაზე, მეხსიერებაზე, განწყობასა და ორგანიზმის სხვა მნიშვნელოვან ფუნქციებზე. ძილის დროს ტვინი ამუშავებს მიღებულ ინფორმაციას და ამყარებს მეხსიერებას. ზრდასრულებისთვის, როგორც წესი, ღამეში სულ მცირე შვიდი საათი ძილია რეკომენდებული.3. ულტრაგადამუშავებული საკვების ხშირი მიღებარაფინირებული და ულტრაგადამუშავებული პროდუქტებით მდიდარმა კვებამ შესაძლოა ხელი შეუწყოს წონის მატებას, ქოლესტერინისა და სისხლში შაქრის დონის დარღვევას, ასევე არტერიული წნევის მატებას. ეს ფაქტორები სისხლძარღვების ჯანმრთელობას აზიანებს და ტვინზეც შეიძლება აისახოს. სასურველია, კვების რაციონში მეტი ხილი, ბოსტნეული, პარკოსნები, მთლიანი მარცვლეული და ხარისხიანი ცილა იყოს.4. არტერიული წნევის, ქოლესტერინისა და სისხლში შაქრის უგულებელყოფაეს მაჩვენებლები ხშირად შეუმჩნევლად იცვლება, თუმცა მათი ხანგრძლივი დარღვევა სისხლძარღვებს აზიანებს. მაღალი არტერიული წნევა, ქოლესტერინის მომატებული დონე და დიაბეტი ტვინის სისხლძარღვოვან დაავადებებთან დაკავშირებული მნიშვნელოვანი რისკფაქტორებია. ამიტომ აუცილებელია ჯანმრთელობის მდგომარეობის პერიოდული კონტროლი და ექიმის რეკომენდაციების გათვალისწინება.5. მუდმივი ყურადღების გაფანტვასმარტფონის ხშირი შემოწმება, შეტყობინებები და სოციალური ქსელების უწყვეტი გამოყენება კონცენტრაციას ართულებს და შესაძლოა ძილზეც უარყოფითად აისახოს. ნეიროქირურგი ყურადღებას ამახვილებს იმაზე, რომ ადამიანს სჭირდება დრო, როდესაც ის მუდმივი სტიმულაციის გარეშე რჩება. წიგნის კითხვა, მშვიდ გარემოში ყოფნა და ეკრანთან გატარებული დროის შეზღუდვა კონცენტრაციის გაუმჯობესებას შეიძლება დაეხმაროს.6. სოციალური ურთიერთობების შემცირებასოციალური იზოლაცია კოგნიტური ფუნქციების გაუარესებისა და დემენციის განვითარების რისკფაქტორებს შორის განიხილება. რეალურ ადამიანებთან ურთიერთობა ტვინის სხვადასხვა ფუნქციას ააქტიურებს, მათ შორის მეხსიერებას, ყურადღებასა და ემოციების დამუშავებას. სოციალური ქსელების გამოყენება კი ყოველთვის ვერ ანაცვლებს პირისპირ ურთიერთობას.7. ალკოჰოლისა და ნიკოტინის გამოყენება ემოციების სამართავადთუ ადამიანი ალკოჰოლს დასამშვიდებლად, დასაძინებლად ან ნიკოტინს კონცენტრაციის გასაუმჯობესებლად ხშირად მიმართავს, ეს ჩვევა საყურადღებოა. თამბაქოს მოხმარება ზრდის სისხლძარღვოვანი დაავადებების რისკს, ხოლო ალკოჰოლის ჭარბი მოხმარება ტვინისა და ნერვული სისტემის დაზიანებას უკავშირდება. სტრესის მართვისთვის უფრო უსაფრთხო მიდგომებია ფიზიკური აქტივობა, ძილის რეჟიმის მოწესრიგება და საჭიროების შემთხვევაში სპეციალისტთან კონსულტაცია.