1793699100

სად იყო ედემის ბაღი - არქეოლოგები აცხადებენ, რომ შესაძლოა მისი ადგილმდებარეობა დაადგინეს

ედემის ბაღის ადგილმდებარეობა საუკუნეების განმავლობაში ერთ-ერთ ყველაზე იდუმალ და სადავო საკითხს წარმოადგენდა. ახლა კი მკვლევართა ნაწილი ვარაუდობს, რომ ბიბლიაში აღწერილი სამოთხე შესაძლოა იმ ტერიტორიაზე მდებარეობდა, რომელიც დღეს სპარსეთის ყურის ფსკერის ქვეშ არის მოქცეული.ამ ჰიპოთეზის ავტორები მიიჩნევენ, რომ ათასობით წლის წინ, დღევანდელი სპარსეთის ყურის ტერიტორია შესაძლოა ნაყოფიერი მიწა ყოფილიყო. იქ, სავარაუდოდ, არსებობდა მდინარეების ფართო სისტემა, რომელიც სხვადასხვა წყლის ნაკადს ერთმანეთთან აკავშირებდა.ბიბლიის „დაბადების“ წიგნში ნათქვამია, რომ ედემის ბაღიდან მდინარე მოედინებოდა, რომელიც შემდეგ ოთხ მდინარედ იყოფოდა - ტიგროსად, ევფრატად, ფიშონად და გიჰონად. ტიგროსი და ევფრატი ისტორიულად ცნობილი მდინარეებია, თუმცა ფიშონისა და გიჰონის ზუსტი იდენტიფიცირება დღემდე რთულ ამოცანად რჩება.ამ თეორიის მხარდამჭერი მკვლევრები ფიშონს ზოგჯერ არაბეთის ნახევარკუნძულზე არსებულ უძველეს მდინარეთა სისტემას უკავშირებენ. სატელიტური კვლევების შედეგად მეცნიერებმა უდაბნოს ქვიშის ქვეშ ძველი მდინარეების შესაძლო კალაპოტები აღმოაჩინეს, რაც იმაზე მიუთითებს, რომ ეს რეგიონი წარსულში შესაძლოა გაცილებით უფრო ნაყოფიერი და წყალუხვი ყოფილიყო.გიჰონის შესაძლო ანალოგად კი ზოგიერთი მკვლევარი ირანის ტერიტორიაზე მდებარე მდინარე კარუნს მიიჩნევს.თეორიის თანახმად, ბოლო გამყინვარების პერიოდის დასრულების შემდეგ დედამიწაზე კლიმატური პირობები მნიშვნელოვნად შეიცვალა. მყინვარების დნობის შედეგად ზღვის დონემ მოიმატა და შესაძლოა, ადრე არსებული ნაყოფიერი ტერიტორიების ნაწილი წყალმა დაფარა.სწორედ ამ პროცესს უკავშირებენ მკვლევრები სპარსეთის ყურის წარმოქმნას. მათი ვარაუდით, თუ ამ რეგიონში ოდესღაც მართლაც არსებობდა მდინარეებითა და ნაყოფიერი მიწებით მდიდარი ტერიტორია, დროთა განმავლობაში ის შესაძლოა ზღვის ქვეშ აღმოჩნდა.თუმცა, ეს თეორია საბოლოოდ დადასტურებული არ არის. მეცნიერებს შორის კვლავ მიმდინარეობს დისკუსია იმის შესახებ, უნდა განვიხილოთ თუ არა ედემის ბაღი კონკრეტულ გეოგრაფიულ ადგილად, თუ ის უფრო სიმბოლური მნიშვნელობის მქონე ბიბლიური სახეა.ზოგიერთი მკვლევარი ედემის ბაღის შესაძლო მდებარეობას მესოპოტამიას, სომხეთის მთიანეთსა და სხვა რეგიონებს უკავშირებს. ამ მოსაზრებებს შორის არსებული განსხვავებები კი ძირითადად ბიბლიურ ტექსტში მოხსენიებული მდინარეების იდენტიფიცირების სირთულეს უკავშირდება.დღეს ედემის ბაღის ზუსტი ადგილმდებარეობა უცნობია. თუმცა არქეოლოგიური კვლევები, სატელიტური ტექნოლოგიები და უძველესი ტექსტების ახალი ინტერპრეტაციები მეცნიერებს ამ უძველესი საიდუმლოს ამოხსნის შესაძლებლობას კვლავ აძლევს.შესაძლოა, ლეგენდარული სამოთხე მართლაც იმ მიწაზე მდებარეობდა, რომელიც დღეს ზღვის ფსკერის ქვეშ არის დამალული. თუმცა, საბოლოო პასუხი ამ კითხვაზე ჯერ კიდევ ისტორიისა და არქეოლოგიის ერთ-ერთ ყველაზე დიდ საიდუმლოდ რჩება.

1793629560

ახალი ეპოქა სიმსივნის მკურნალობაში - პერსონალიზებულმა ვაქცინამ რეციდივისა და სიკვდილიანობის რისკი 42%-ით შეამცირა

ახალმა პერსონალიზებულმა ვაქცინამ, რომელიც იმუნოთერაპიულ პრეპარატ Keytruda-სთან ერთად გამოიყენება, კლინიკური კვლევის ფარგლებში კანის კიბოს ერთ-ერთი აგრესიული ფორმის - მელანომის - რეციდივისა და სიკვდილიანობის რისკი 42%-ით შეამცირა.კვლევაში 1 137 ზრდასრული პაციენტი მონაწილეობდა. მათ ქირურგიული ოპერაციის გზით სიმსივნე უკვე ამოკვეთილი ჰქონდათ და იმუნოთერაპიულ პრეპარატ Keytruda-ს იღებდნენ. მონაწილეთა დაახლოებით ორ მესამედს ექსპერიმენტული ვაქცინა გაუკეთდა, დანარჩენებმა კი პლაცებო მიიღეს.კვლევის შედეგების თანახმად, ვაქცინისა და იმუნოთერაპიის კომბინაციამ მელანომის მეტასტაზირების რისკიც 38%-ით შეამცირა.ვაქცინა, სახელწოდებით Intismeran, mRNA ტექნოლოგიას იყენებს, რომელიც COVID-19-ის საწინააღმდეგო ზოგიერთი ვაქცინის საფუძველიცაა. მისი მთავარი თავისებურება ის არის, რომ თითოეული პაციენტისთვის ინდივიდუალურად, სიმსივნის გენეტიკური მონაცემების მიხედვით იქმნება. მიზანია, იმუნურმა სისტემამ კიბოს უჯრედების ამოცნობა და მათ წინააღმდეგ ბრძოლა შეძლოს.პერსონალიზებულ ვაქცინას ფარმაცევტული კომპანიები MSD (აშშ-ში ცნობილი როგორც Merck) და Moderna ავითარებენ. მათი ინფორმაციით, მსგავსი მიდგომა სხვა სიმსივნეების, მათ შორის თირკმლის, შარდის ბუშტისა და ფილტვის კიბოს შემთხვევებშიც შეისწავლება.მკვლევრები მიღებულ შედეგებს იმედის მომცემად აფასებენ, თუმცა აღნიშნავენ, რომ საჭიროა ხანგრძლივი დაკვირვება იმის დასადგენად, რამდენად ზრდის მკურნალობის ეს მეთოდი პაციენტების სიცოცხლის ხანგრძლივობას.

1793624220

ღორის ორგანოსგან დამზადებული ბიომასალა ქირურგიაში – მეცნიერებმა დაზიანებული თითების აღდგენის ახალი გზა გამოსცადეს

მეცნიერებმა დაზიანებული თითის ქსოვილების აღსადგენად უჩვეულო ბიოლოგიური მასალა გამოიყენეს, რომელიც ღორის შარდის ბუშტისგან მზადდება. კვლევის შედეგები იმედისმომცემია: სპეციალური ფხვნილი ხელს უწყობს ჭრილობის შეხორცებას, ახალი რბილი ქსოვილების წარმოქმნას და დაზიანებული თითის სიგრძისა და ფუნქციის მაქსიმალურად შენარჩუნებას.მკვლევრებმა 23 პაციენტის შემთხვევა შეისწავლეს. მათ ხელისა და თითების მძიმე დაზიანებები ჰქონდათ, მათ შორის ტრავმული ამპუტაციისა და ღრმა ქსოვილოვანი დაზიანების შემთხვევები.როგორ მუშაობს ღორის ქსოვილისგან დამზადებული ფხვნილი?სპეციალური ბიოლოგიური მასალა ღორის შარდის ბუშტის ქსოვილისგან მიიღება. დამუშავების პროცესში მას უჯრედებს აშორებენ და ტოვებენ უჯრედგარე მატრიქსს – ბუნებრივ ბიოლოგიურ სტრუქტურას, რომელიც ქსოვილების აღდგენის პროცესში საყრდენის ფუნქციას ასრულებს.ქირურგიული დამუშავების შემდეგ ექიმები მიღებულ ფხვნილს დაზიანებულ უბანზე ათავსებენ და სპეციალური ბიოლოგიური საფარით ფარავენ. მეთოდის მიზანია, ორგანიზმს ახალი ქსოვილის წარმოქმნაში დაეხმაროს, დააჩქაროს ჭრილობის შეხორცება და დაიცვას დაზიანებული ადგილი.მკვლევრების განმარტებით, მიდგომა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მაშინ, როდესაც დაზიანებულია თითის წვერი ან ღრმა ქსოვილები და ქირურგებისთვის პრიორიტეტი თითის სიგრძისა და ფუნქციის შენარჩუნებაა.რა შედეგები აჩვენა კვლევამ?23 პაციენტის მონაცემების ანალიზის მიხედვით, ჭრილობის სრულ შეხორცებას საშუალოდ 9,8 კვირა დასჭირდა. ექვს პაციენტს საბოლოო შეხორცებისთვის დამატებით კანის გადანერგვა დასჭირდა.კვლევის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი შედეგი ის იყო, რომ ყველა პაციენტს თითის მგრძნობელობა აღუდგა, ხოლო 23-დან 22-მა დაზიანებული თითის გარეგნული იერითა და ფუნქციის აღდგენით კმაყოფილება გამოხატა.შესაძლებელია თუ არა მოკვეთილი თითის თავიდან გაზრდა?მიუხედავად იმედისმომცემი შედეგებისა, კვლევა არ ნიშნავს, რომ მეცნიერებმა მოკვეთილი თითის თავიდან გაზრდის მეთოდს მიაგნეს.ბიოლოგიური ფხვნილი სრულად ამპუტირებული თითის ხელახლა წარმოქმნას არ უზრუნველყოფს. მისი დანიშნულება დაზიანებული ქსოვილების აღდგენის ხელშეწყობა, ჭრილობის შეხორცება და თითის დარჩენილი სიგრძისა და ფუნქციის მაქსიმალურად შენარჩუნებაა.მიუხედავად ამისა, ეს მეთოდი რეკონსტრუქციული ქირურგიისთვის მნიშვნელოვან შესაძლებლობად განიხილება. უფრო ფართომასშტაბიანმა კვლევებმა უნდა დაადგინოს, რამდენად ეფექტიანია მისი გამოყენება სხვადასხვა სიმძიმისა და ტიპის დაზიანების დროს.

1793623680

ახალი იმუნოთერაპია მკურნალობისადმი გამძლე სიმსივნეების წინააღმდეგ - პირველადი შედეგები

მეცნიერებმა ახალი იმუნოთერაპიული პრეპარატი გამოსცადეს, რომელიც შესაძლოა იმ პაციენტებსაც დაეხმაროს, რომელთა სიმსივნეები არსებულ მკურნალობას, მათ შორის იმუნოთერაპიას, აღარ ემორჩილება. პრეპარატს invikafusp alfa (invika) ეწოდება და მისი მოქმედება იმუნური სისტემის კონკრეტული უჯრედების გააქტიურებას ეფუძნება.კვლევაში სხვადასხვა ტიპის შორსწასული სიმსივნის მქონე პაციენტები მონაწილეობდნენ, რომელთა უმრავლესობას წინა მკურნალობის შედეგად სასურველი შედეგი არ მიუღია.რა შედეგები აჩვენა კვლევამ?მკვლევრების მონაცემებით, პრეპარატის ოპტიმალური დოზით მკურნალობისას 27 პაციენტიდან 16-ს დაავადება არ პროგრესირებდა. ოთხ პაციენტს კი სიმსივნის ზომა 30%-ზე მეტად შეუმცირდა.განსაკუთრებით საყურადღებოა ორი პაციენტის შემთხვევა, რომლებსაც მკურნალობისადმი გამძლე კოლორექტალური კიბო ჰქონდათ. მათ ახალი პრეპარატი მკურნალობის მეშვიდე ხაზის სახით მიიღეს, ანუ მანამდე ექვსი სხვადასხვა სამკურნალო მიდგომა ჰქონდათ გამოყენებული.კვლევაში ასევე დაფიქსირდა დადებითი პასუხი ფილტვის არაწვრილუჯრედოვანი კიბოს მქონე პაციენტშიც, რომლის სიმსივნეც რამდენიმე მკურნალობის მეთოდს, მათ შორის იმუნოთერაპიას, არ დაემორჩილა.როგორ მუშაობს ახალი პრეპარატი?Invikafusp alfa იმუნური სისტემის T-უჯრედების კონკრეტულ ქვეჯგუფებს ააქტიურებს. ეს უჯრედები ორგანიზმს სიმსივნურ უჯრედებთან ბრძოლაში ეხმარება. არსებული ზოგიერთი იმუნოთერაპიისგან განსხვავებით, ახალი პრეპარატი იმუნური სისტემის უფრო შერჩევით გააქტიურებაზეა მიმართული, რაც არასასურველი ეფექტების შემცირებას ისახავს მიზნად.კვლევის მონაწილეებს შორის გამოვლინდა გრიპისმაგვარი სიმპტომები და სხვა გვერდითი მოვლენები. ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული იყო ციტოკინების გამოთავისუფლების სინდრომი, რომელიც უმეტესად მსუბუქი ან საშუალო სიმძიმის იყო.მიუხედავად იმედის მომცემი შედეგებისა, დამატებითი კვლევები აუცილებელია. ეს ადრეული, პირველი და მეორე ფაზის კლინიკური კვლევაა, რომელშიც მონაწილეთა რაოდენობა შეზღუდული იყო. შესაბამისად, ჯერ კიდევ დასადგენია, რამდენად ეფექტიანია პრეპარატი სხვადასხვა ტიპის სიმსივნის დროს და რამდენ ხანს ნარჩუნდება მისი მოქმედება.

1793539919

რატომ გაუშვეს 480 მილიონი ნემსი კოსმოსში - აშშ-ის ერთ-ერთი ყველაზე უცნაური მისია

1960-იანი წლების დასაწყისში, ცივი ომის პიკზე, ამერიკის შეერთებულმა შტატებმა განახორციელა ერთ-ერთი ყველაზე უცნაური და ამავდროულად ამბიციური კოსმოსური ექსპერიმენტი კაცობრიობის ისტორიაში. პროექტს ეწოდებოდა Project West Ford (ან West Ford Needles) და მისი მთავარი მიზანი დედამიწის ირგვლივ ხელოვნური იონოსფეროს შექმნა იყო.იმ პერიოდში შორ მანძილზე კავშირი დამოკიდებული იყო ან წყალქვეშა კაბელებზე, ან იონოსფეროდან რადიოსიგნალების არეკვლაზე. აშშ-ის სამხედროებს სერიოზული შიში ჰქონდათ: საბჭოთა კავშირს ადვილად შეეძლო წყალქვეშა კაბელების გადაჭრა, ხოლო ბუნებრივი იონოსფერო მზის აქტივობის გამო ხშირად არასტაბილური ხდებოდა.ამერიკელებს სჭირდებოდათ გლობალური კომუნიკაციის ისეთი სისტემა, რომელსაც მტერი ვერც დააზიანებდა და ვერც გაანადგურებდა.მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიური ინსტიტუტის მეცნიერებმა წამოაყენეს ჰიპოთეზა: თუ დედამიწის ორბიტაზე მილიონობით პატარა სპილენძის ნემსს გავაფრქვევთ, ისინი შექმნიან ხელოვნურ რადიო-არეკვლის ფენას. თითოეული ნემსი სულ რაღაც 1.78 სმ სიგრძისა და 17.8 მიკრომეტრის სისქის იყო (ადამიანის თმაზე თხელი).ორბიტაზე გაიგზავნა დაახლოებით 480 მილიონი ასეთი ნემსი.მუშაობის პრინციპი: ნემსები მოქმედებდნენ როგორც მიკროსკოპული დიპოლური ანტენები, რომლებიც კონკრეტულ სიხშირეზე (8 გიგაჰერცი) რადიოსიგნალებს ირეკლავდნენ.პირველი მცდელობა 1961 წელს წარუმატებლად დასრულდა - ნემსები ორბიტაზე სწორად ვერ გაიფანტა. თუმცა, 1963 წლის 9 მაისს გაშვებულმა მეორე აპარატმა წარმატებას მიაღწია. ნემსები დედამიწის ირგვლივ 3500 კილომეტრის სიმაღლეზე თანაბარ რგოლად განაწილდნენ.ჰიპოთეზა დადასტურდა: მეცნიერებმა შეძლეს რადიოსიგნალის წარმატებით გადაცემა კალიფორნიიდან მასაჩუსეტსამდე ამ ხელოვნური "ღრუბლის" საშუალებით.მიუხედავად ტექნოლოგიური წარმატებისა, პროექტმა მსოფლიო მასშტაბის პროტესტი გამოიწვია. ასტრონომები მთელი მსოფლიოდან (მათ შორის აშშ-შიც) აცხადებდნენ, რომ ლითონის ნემსების ღრუბელი ხელს შეუშლიდა ოპტიკურ და რადიოასტრონომიულ დაკვირვებებს. საბჭოთა კავშირმა პროექტი კოსმოსის დაბინძურებად შეაფასა.ამავდროულად, სწორედ ამ პერიოდში დაიწყო თანამედროვე საკომუნიკაციო თანამგზავრების (როგორიც იყო Telstar) ეპოქა. თანამგზავრები ბევრად ეფექტური აღმოჩნდა, ვიდრე ორბიტაზე ნემსების გაფანტვა. შედეგად, პროექტი  საბოლოოდ დაიხურა.რა ბედი ეწია ნემსებს?გეგმის მიხედვით, მზის გამოსხივების წნევას ნემსები რამდენიმე წელში ატმოსფეროში უნდა ჩამოეყარა, სადაც ისინი უსაფრთხოდ დაიწვებოდნენ. ნემსების უმეტესობამ მართლა დატოვა ორბიტა, თუმცა მათმა გარკვეულმა ნაწილმა ერთმანეთში შეჯახების გამო ჯგუფები შექმნა. ეს მცირე კლასტერები დღემდე რჩება დედამიწის ორბიტაზე, როგორც კოსმოსური ნაგავი და ცივი ომის ეპოქის უცნაური ძეგლი.

1793478666

მეცნიერებმა ადამიანის დნმ-ში იპოვეს ვირუსი, რომლის გარეშეც აზროვნება შეუძლებელია

ადამიანის გენომის შესწავლისას მეცნიერები დიდი ხნის განმავლობაში ე.წ. „ნაგავ დნმ-ს“  უგულებელყოფდნენ — გენომის თითქმის 8-10% შედგება ენდოგენური რეტროვირუსებისგან (HERVs), რომლებიც მილიონობით წლის წინ ჩვენს წინაპრებს შეეყარნენ და მათი გენეტიკური კოდის მუდმივ ნაწილად იქცნენ.იუტას უნივერსიტეტისა და მასაჩუსეტსის ტექნოლოგიური ინსტიტუტის ნეირობიოლოგებმა აღმოაჩინეს, რომ ადამიანის ტვინში მეხსიერების, აზროვნებისა და სწავლის მთავარი მექანიზმი პირდაპირ იმართება გენით, რომელიც არ არის ადამიანური წარმოშობის - ის 400 მილიონი წლის წინანდელი უძველესი ვირუსია.გენი Arc: ვირუსი, რომელიც ნეირონებს შორის „ინფორმაციულ პაკეტებს“ აგზავნის.ტვინის ფუნქციონირების ერთ-ერთი მთავარი საიდუმლო იყო ის, თუ როგორ გადასცემენ ნეირონები ერთმანეთს კომპლექსურ გენეტიკურ ინსტრუქციებს სინაფსური კავშირების გასაძლიერებლად (რაც მეხსიერების ჩამოყალიბების საფუძველია).პასუხი აღმოჩნდა გენი, სახელად Arc.როდესაც მეცნიერებმა Arc ცილის სტრუქტურა ელექტრონული მიკროსკოპით შეისწავლეს, შოკში ჩავარდნენ: ეს ცილა არ ჰგავს ადამიანის არცერთ ტიპურ მოლეკულას. აღმოჩნდა, რომ ნეირონები Arc-ს იყენებენ ზუსტად ისე, როგორც ვირუსები: უჯრედი ამ ცილისგან აწყობს პატარა კაფსულებს, შიგნით ალაგებს რნმ-ის მოლეკულებს, აგზავნის მათ უჯრედგარე სივრცეში და მეზობელ ნეირონს გადასცემს.მიმღები ნეირონი „ინფიცირდება“ ამ პაკეტით, კითხულობს რნმ-ს და მყისიერად ცვლის თავის სტრუქტურას. სწორედ ამ გზით იბეჭდება ახალი მოგონება ადამიანის ტვინში.როდესაც ლაბორატორიულ თაგვებში Arc გენი გათიშეს, ცხოველებმა მეხსიერების უნარი მთლიანად დაკარგეს: მათ შეეძლოთ ახალი ინფორმაციის მიღება, თუმცა 24 საათის შემდეგ აღარაფერი ახსოვდათ.როგორ შეცვალა ინფექციამ ევოლუციის მიმდინარეობა?დაახლოებით 350-400 მილიონი წლის წინ, როდესაც პირველი ოთხფეხა ხმელეთის არსებები ოკეანიდან ამოვიდნენ, ერთ-ერთ მათგანს რეტროვირუსი შეეყარა. ვირუსმა საკუთარი გენომი მასპინძლის ჩანასახოვან უჯრედებში (სპერმატოზოიდში ან კვერცხუჯრედში) ჩააშენა.განადგურების ნაცვლად, ევოლუციამ მოახდინა ამ ვირუსის „მოლეკულური მოშინაურება“:ორგანიზმმა ვირუსს წაართვა გამრავლებისა და უჯრედის დახოცვის უნარი.სანაცვლოდ, დაიტოვა მისი უნიკალური თვისება — კაფსულის აწყობა და გენეტიკური მასალის უსაფრთხოდ გადატანა უჯრედიდან უჯრედში.ამ მექანიზმის გარეშე ხერხემლიანების ტვინი ვერ განავითარებდა მაღალ პლასტიკურობას — შესაბამისად, ვერ ჩამოყალიბდებოდა კომპლექსური მეხსიერება, აბსტრაქტული აზროვნება და ადამიანის ცნობიერება.

1793478520

დედამიწა დროს აჩერებს... - რა ემართება პლანეტის 24-საათიან ციკლს და რატომ გახდა წამი უფრო გრძელი

კლიმატის ცვლილებაზე საუბრისას უმეტესობას თვალწინ ტემპერატურის მატება, გახშირებული გვალვები, ტყის ხანძრები ან ოკეანის დონის აწევა წარმოუდგება. თუმცა, უახლესი გეოფიზიკური კვლევები აჩვენებს, რომ ადამიანის საქმიანობით გამოწვეული დათბობა პლანეტის ფუნდამენტურ ფიზიკურ პარამეტრებზეც კი ახდენს გავლენას: დედამიწა თანდათან იცვლის გეომეტრიულ ფორმას, უფრო სფეროსებრი ხდება და მისი ბრუნვის სიჩქარე მცირდება, რაც დღე-ღამის ხანგრძლივობას ზრდის.ეს აღმოჩენები კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ კლიმატის ცვლილება არა მხოლოდ ლოკალური ეკოლოგიური პრობლემა, არამედ პლანეტარული მასშტაბის ფიზიკური ტრანსფორმაციაა.როგორ ცვლის დამდნარი ყინული პლანეტის ფორმას?დედამიწა არასდროს ყოფილა იდეალური სფერო. საკუთარი ღერძის გარშემო ბრუნვის გამო წარმოქმნილი ცენტრიდანული ძალის შედეგად, იგი ეკვატორთან ოდნავ გაბერილია, ხოლო პოლუსებთან — შეზნექილი. ამ გეომეტრიულ ფორმას მეცნიერებაში ელიფსოიდს ან გეოიდს უწოდებენ.ათასწლეულების განმავლობაში პოლუსებზე (განსაკუთრებით ანტარქტიდასა და გრენლანდიაში) უზარმაზარი მასის ყინულის ფარები იყო თავმოყრილი. გლობალური დათბობის გამო ეს მყინვარები უპრეცედენტო სისწრაფით დნება. გამდნარი წყალი პოლუსებიდან მსოფლიო ოკეანეში ჩაედინება და დედამიწის ბრუნვის გამო ეკვატორისკენ გადანაწილდება.თუმცა აქ მოქმედებს მეორე, პარალელური პროცესიც — პოსტგლაციალური აღდგენა. როდესაც პოლუსებზე ყინულის გიგანტური წნევა იკლებს, მის ქვეშ არსებული დედამიწის ქერქი და მანტია ნელ-ნელა მაღლა იწევს, თითქოს ღრუბელი გასწორდაო. მასის ამ გლობალურმა გადანაწილებამ და ქერქის „გასწორებამ“ გამოიწვია ის, რომ პოლარული შეზნექილობა მცირდება და პლანეტა გეომეტრიულად უფრო სრულყოფილი სფეროს ფორმას იღებს.ფიგურული სრიალის ეფექტი: რატომ ანელებს დედამიწა ბრუნვას?დედამიწის ბრუნვის შენელების ასახსნელად ფიზიკოსები ხშირად იყენებენ მოციგურავის კლასიკურ ანალოგიას:როდესაც მოციგურავე ყინულზე ტრიალისას ხელებს სხეულთან მიიტანს, მისი ბრუნვის სიჩქარე მკვეთრად იზრდება.როდესაც ხელებს განზე გაშლის, ინერციის მომენტი იზრდება და ბრუნვა ავტომატურად ნელდება.ზუსტად იგივე ხდება ჩვენს პლანეტაზეც. პოლუსებიდან (რომლებიც ბრუნვის ღერძთან ყველაზე ახლოსაა) გამდნარი წყლის მასა ეკვატორისკენ (ღერძიდან ყველაზე შორს) გადაინაცვლებს. შედეგად, დედამიწის ინერციის მომენტი იზრდება, ხოლო იმპულსის მომენტის შენახვის კანონის გამო, პლანეტის ბრუნვის კუთხური სიჩქარე მცირდება.რამდენად იზრდება დღის ხანგრძლივობა?დედამიწის ბრუნვის შენელება იწვევს იმას, რომ დღე-ღამის ხანგრძლივობა იზრდება. რა თქმა უნდა, საუბარი არ არის საათებზე ან წუთებზე — ცვლილება მილიწამებში იზომება:სატელიტური გეოდეზიისა და ზუსტი ატომური საათების მონაცემებით, დღე-ღამის ხანგრძლივობა ყოველ საუკუნეში დაახლოებით 1.3-დან 1.5 მილიწამამდე იზრდება მხოლოდ კლიმატური ფაქტორების გამო.თუ სათბურის აირების ემისია არსებული ტემპით გაგრძელდება, XXI საუკუნის ბოლოსთვის კლიმატის გავლენამ შესაძლოა გადააჭარბოს მთვარის გრავიტაციულ მიზიდულობას (რომელიც ისტორიულად დედამიწის ბრუნვის შენელების მთავარი ფაქტორი იყო) და დღის ზრდამ საუკუნეში 2.6 მილიწამს მიაღწიოს.რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი თანამედროვე სამყაროსთვის?ერთი შეხედვით, რამდენიმე მილიწამი ადამიანის ყოველდღიურ ცხოვრებაში შეუმჩნეველია. თუმცა თანამედროვე ციფრულ და ტექნოლოგიურ ეპოქაში დროის აბსოლუტურ სიზუსტეს გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს:სატელიტური ნავიგაცია (GPS/Galileo): GPS სისტემები მუშაობს სინათლის სიჩქარით მოძრავ სიგნალებზე. მიკროწამების ცდომილებამაც კი შეიძლება ასობით მეტრის პოზიციური შეცდომა გამოიწვიოს.ინტერნეტი და ფინანსური ტრანზაქციები: გლობალური საბანკო სისტემები, საფონდო ბირჟები და საკომუნიკაციო ქსელები სინქრონიზებულია ატომურ საათებთან. პლანეტის ბრუნვისა და ატომური დროის აცდენის საკომპენსაციოდ დროდადრო აუცილებელი ხდება ე.წ. „ნახტომის წამის“ (Leap Second) დამატება, რაც ხშირად იწვევს სისტემურ ხარვეზებს სერვერებზე.კოსმოსური მისიები: დედამიწიდან გაშვებული ხომალდების ტრაექტორიის გამოთვლა პირდაპირაა დამოკიდებული იმაზე, თუ კონკრეტულად რა კუთხით და რა სიჩქარით ბრუნავს პლანეტა მოცემულ მომენტში.გლობალური დათბობის შედეგები დიდი ხანია გასცდა მხოლოდ ამინდის ცვლილებას. ის, რომ ადამიანის ზემოქმედებას შეუძლია შეცვალოს მთელი პლანეტის ფორმა და შეანელოს მისი ბრუნვა კოსმოსში, მკაფიო ილუსტრაციაა იმისა, თუ რამდენად ღრმად არის ჩაქსოვილი ადამიანის ცივილიზაცია დედამიწის ბუნებრივ მექანიზმებში.

1793364780

რა არის ღუმლის უჯრის რეალური დანიშნულება, რომელსაც არასწორად ვიყენებთ

გარდა ღუმლის ჩვეული გამოყენებისა სამზარეულოში, ხშირად გვავიწყდება ერთი მნიშვნელოვანი დეტალი - ქვედა უჯრა. დიახ, ზუსტად ის, რაშიც ჩვენ უმეტესად ტაფების, საცხობი ფორმების შესანახად ვიყენებთ. თუმცა, თურმე ამ ყუთს სხვა, უფრო სასარგებლო დანიშნულება აქვს.რისთვისაა უჯრა ღუმლის ქვეშ?თანამედროვე სამზარეულოს ღუმელების შემქმნელებმა შეიტანეს ღუმლის დიზაინში ქვედა უჯრის გამოყენების შესაძლებლობა მზა კერძების შესანახად. ეს ფუნქცია შექმნილია სპეციალურად მოხარშული კერძების ტემპერატურის შესანარჩუნებლად სასურველ დონეზე. ამრიგად, ისინი არა მხოლოდ არ დაკარგავენ არომატს, არამედ თბილად დარჩებიან მირთმევამდე.საყოფაცხოვრებო ტექნიკის მწარმოებლები გვირჩევენ ამ ყუთის გამოყენებას განსაკუთრებით დესერტების მირთმევისას, რომლებიც თბილი უნდა მიირთვათ. მაგალითად, შარლოტა ან ბრაუნი, ფუნთუშები - ქვედა უჯრის წყალობით ისინი გემრიელი დარჩებიან. გარდა ამისა, მასში შეიძლება ძირითადი კერძების მოთავსებაც, იმ შემთხვევაში, თუ რომელიმე თქვენს სტუმარს ან ოჯახის წევრს სადილზე აგვიანდება. ასე რომ, მათ არ მოუწევთ ხელახლა გაცხელებული საკვების ჭამა.

1793352780

გამოვლინდა დიაბეტის წარმატებული მართვის უჩვეულო ფაქტორი

ავტორიტეტულ სამეცნიერო ჟურნალ Metabolism-ში გამოქვეყნებული ახალი კვლევის თანახმად, რეგულარულ ყოველდღიურ რუტინას შესაძლოა გადამწყვეტი როლი ჰქონდეს სისხლში შაქრის დონის კონტროლში ტიპი 2 შაქრიანი დიაბეტის დროს. კორეის უნივერსიტეტის სამედიცინო კოლეჯის მკვლევრებმა დაადგინეს, რომ სტაბილური ბიორიტმები პირდაპირ უკავშირდება გლუკოზის ნორმალური მაჩვენებლის შენარჩუნებას.კვლევის მსვლელობა და ცირკადული რიტმებიკვლევაში მონაწილეობდა ტიპი 2 შაქრიანი დიაბეტის მქონე 122 პაციენტი, რომლებიც ინსულინოთერაპიაზე იმყოფებოდნენ. 10 დღის განმავლობაში მონაწილეები ატარებდნენ გლუკოზის უწყვეტი მონიტორინგის მოწყობილობებსა და ფიტნეს-ტრეკერებს. მკვლევრები აკონტროლებდნენ მათ ძილის ხანგრძლივობას, ფიზიკურ აქტივობას, გულისცემასა და ცირკადული რიტმების რეგულარულობას.ძირითადი შედეგები და სტატისტიკაშაქრის სამიზნე დონე: ყველაზე სტაბილური ბიორიტმების მქონე პაციენტების 46.3%-მა მიაღწია სისხლში შაქრის სამიზნე მაჩვენებელს, ხოლო არარეგულარული რუტინის მქონე პაციენტებში ეს შედეგი მხოლოდ 20%-მა აჩვენა.დღის ოპტიმალური საათები: ფიზიკურ აქტივობასა და გლუკოზის კონტროლს შორის ყველაზე მჭიდრო კავშირი დაფიქსირდა შუადღის მონაკვეთში — 12:00-დან 18:00 საათამდე. პაციენტები, რომლებიც ამ საათებში აქტიურობდნენ, სისხლში შაქრის დონეს უფრო დიდხანს ინარჩუნებდნენ ნორმის ფარგლებში და იშვიათად აღენიშნებოდათ მკვეთრი რყევები.ძილის მნიშვნელობა: სრულფასოვანი ძილი ასოცირდებოდა გლუკოზის უფრო სტაბილურ მაჩვენებლებთან და ჰიპოგლიკემიის (შაქრის მკვეთრი დაცემის) დაბალ რისკთან.კვლევის ავტორთა დასკვნით, ძილისა და ფიზიკური დატვირთვის მუდმივი, სტაბილური გრაფიკის დაცვა დიაბეტის ტრადიციული მკურნალობის უმნიშვნელოვანესი და ეფექტური დამატებაა.დაბალანსებული ყოველდღიური რუტინის მაგალითი, განაგრძეთ კითხვა...

1793345700

9 დღის განმავლობაში დედამიწა მისტიკურ სიგნალს იღებდა - რა დაადგინეს მეცნიერებმა

2023 წლის სექტემბერში სეისმოლოგებმა უნიკალური სიგნალი დააფიქსირეს, რომელიც ცხრა დღის განმავლობაში მთელ პლანეტაზე ვრცელდებოდა. განსხვავებით მიწისძვრებისგან, ეს სიგნალი მხოლოდ ერთი სიხშირისგან შედგებოდა და ის ისმოდა არქტიკიდან ანტარქტიდამდე. თავდაპირველად მას "USO" ეწოდა - უცნობი სეისმური ობიექტი - წერს Science და Nature Communications-ი.საერთაშორისო მკვლევართა ჯგუფმა დაადგინა, რომ ამ სიგნალის მიზეზი გახდა მასშტაბური კატასტროფა აღმოსავლეთ გრენლანდიაში. 2023 წლის 16 სექტემბერს დიქსონის ფიორდში გიგანტური მეწყერი ჩამოიშალა, რომლის მოცულობა დაახლოებით 10 000 ოლიმპიური აუზის ტოლფასი იყო ქანების სახით. ამან გამოიწვია 200-მეტრიანი მეგაცუნამი - ტალღა, რომელიც სიდიდით აღემატებოდა ცნობილი სატელიტურ კოშკს, Space Needle-ს.ფიორდში წყალმა წინ და უკან მოძრაობა დაიწყო, რასაც სეიში ეწოდება - ფენომენი, რომელიც დაახლოებით 10 000-ჯერ აირეკლა ცხრა დღის განმავლობაში. სწორედ ეს მოძრაობა დააფიქსირეს სეისმურმა სენსორებმა მთელ მსოფლიოში. მეცნიერები კატასტროფის მიზეზად კლიმატის ცვლილებას და მყინვარების დნობას ასახელებენ, რამაც მთის ფერდობები არასტაბილური გახადა.„ეს არის პირველი შემთხვევა, როცა წყლის შხეფისგან წარმოქმნილი რხევა დედამიწის ქერქის გავლით მთელ პლანეტაზე გავრცელდა,“ - აღნიშნა სეისმოლოგმა სტივენ ჰიკსმა (UCL-დან).

1793343240

შეიძლება თუ არა ტვინის დაბალი დოზით დასხივებამ ალცჰაიმერის დაავადების პროგრესირება შეანელოს - მეცნიერებმა ახალი მეთოდი გამოსცადეს

მეცნიერები ალცჰაიმერის დაავადების მკურნალობის ახალ მეთოდს იკვლევენ, რომელიც ტვინის დაბალი დოზით დასხივებას გულისხმობს. მკვლევრების მიზანია დაადგინონ, შეუძლია თუ არა ამ მიდგომას მეხსიერებისა და კოგნიტიური ფუნქციების შენარჩუნებაში დახმარება.2026 წლის ოქტომბერში გამოქვეყნებული კლინიკური კვლევის ფარგლებში, მეთოდი ალცჰაიმერის მსუბუქი ფორმის მქონე 41 პაციენტზე შეისწავლეს. კვლევის ძირითადი, ექვსთვიანი შეფასებისას მეცნიერებმა წინასწარ განსაზღვრულ მთავარ მიზანს ვერ მიაღწიეს. მიუხედავად ამისა, დამატებითმა ანალიზებმა შესაძლო დადებითი ეფექტის ნიშნები გამოავლინა.მკვლევრების განმარტებით, შედეგები ჯერ არ არის საკმარისი იმის დასადასტურებლად, რომ დაბალი დოზით დასხივება დაავადების პროგრესირებას ანელებს. მეთოდის ეფექტიანობისა და უსაფრთხოების შესაფასებლად უფრო მასშტაბური კვლევებია საჭირო.ალცჰაიმერის დაავადება დემენციის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული მიზეზია და მეხსიერების, აზროვნებისა და ყოველდღიური ფუნქციონირების თანდათანობით გაუარესებას იწვევს. ახალი კვლევა კი მეცნიერებს დაავადების მკურნალობის შესაძლო ალტერნატიული გზების შესწავლაში ეხმარება.

1793195220

ყავის ნალექი, როგორც მომავლის სამშენებლო მასალა - მეცნიერების საინტერესო აღმოჩენა

ყავის ნალექი, რომელსაც ყოველდღიურად მილიონობით ადამიანი ნაგავში აგდებს, შესაძლოა სამშენებლო ინდუსტრიისთვის მნიშვნელოვან რესურსად იქცეს. ავსტრალიელმა მეცნიერებმა შეიმუშავეს მეთოდი, რომლის საშუალებითაც გამოყენებული ყავის ნარჩენებისგან მიღებულ მასალას ბეტონის სიმტკიცის გაზრდა შეუძლია.კვლევის თანახმად, სპეციალურად დამუშავებული ყავის ნალექისგან მიღებული ბიონახშირის გამოყენებით ბეტონის სიმტკიცე შესაძლოა 30%-ით გაიზარდოს. ამასთან, ინოვაცია ორგანული ნარჩენების შემცირებასა და ბუნებრივი რესურსების დაზოგვასაც ემსახურება.მსოფლიოში ყოველწლიურად დაახლოებით 10 მილიარდი კილოგრამი ყავის ნარჩენი წარმოიქმნება. მისი დიდი ნაწილი ნაგავსაყრელებზე ხვდება, სადაც ორგანული მასალის დაშლისას სათბურის აირები, მათ შორის მეთანი და ნახშირორჟანგი გამოიყოფა. მეცნიერები მიიჩნევენ, რომ ამ ნარჩენების ხელახლა გამოყენება გარემოზე უარყოფითი ზემოქმედების შემცირების ერთ-ერთი გზაა.როგორ იქცევა ყავის ნალექი სამშენებლო მასალად?ავსტრალიაში, RMIT-ის უნივერსიტეტის მკვლევრებმა დაადგინეს, რომ ყავის ნალექის ბეტონში პირდაპირ დამატება სასურველ შედეგს არ იძლევა. ორგანული ნარჩენების შემადგენლობაში არსებული ზოგიერთი ნივთიერება ცემენტის სტრუქტურას ასუსტებს და საბოლოო მასალის სიმტკიცეს ამცირებს.პრობლემის გადასაჭრელად მეცნიერებმა ყავის ნარჩენების სპეციალური დამუშავების მეთოდი გამოიყენეს, რომელსაც პიროლიზი ეწოდება. ამ პროცესის დროს ნალექს ჟანგბადისგან იზოლირებულ გარემოში, დაახლოებით 350 გრადუს ცელსიუსზე აცხელებენ.შედეგად მიიღება ფოროვანი, ნახშირბადით მდიდარი მასალა — ბიონახშირი, რომელიც ბეტონის შემადგენლობაში შეიძლება გამოიყენონ. კვლევამ აჩვენა, რომ დამუშავების შესაბამისი პირობების შერჩევა საბოლოო მასალის თვისებებისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. უფრო მაღალ, 500-გრადუსიან ტემპერატურაზე მიღებული ბიონახშირი იმავე სიმტკიცით არ გამოირჩეოდა. რატომ არის აღმოჩენა მნიშვნელოვანი?სამშენებლო ინდუსტრია დიდი რაოდენობით ბუნებრივ რესურსს მოიხმარს. მათ შორისაა ქვიშა, რომლის მოპოვებაც მდინარის კალაპოტებიდან და ნაპირებიდან გარემოზე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს.ყავის ნარჩენების გამოყენებამ შესაძლოა ერთდროულად ორი პრობლემა შეამციროს: ორგანული ნარჩენების ნაგავსაყრელებზე მოხვედრა და სამშენებლო მასალების წარმოებისთვის ბუნებრივი რესურსების მოხმარება.ეს იდეა უკვე ლაბორატორიულ კვლევას გასცდა. 2024 წელს RMIT-ის უნივერსიტეტის მკვლევრებმა და მაკედონ-რეინჯისის მუნიციპალურმა საბჭომ ავსტრალიის ქალაქ გისბორნში ექსპერიმენტული საფეხმავლო ბილიკი მოაწყვეს, რომლის ნაწილშიც ყავის ნარჩენებისგან მიღებული ბიონახშირის შემცველი ბეტონი გამოიყენეს.იმავე წლის ბოლოს მსგავსი მასალა ვიქტორიის შტატში, პაკენჰემის საგზაო ინფრასტრუქტურის განახლების პროექტის ფარგლებში, საფეხმავლო ბილიკის მოსაწყობადაც გამოიყენეს. კონტრაქტორი კომპანიის შეფასებით, პროექტმა ნაგავსაყრელზე დაახლოებით 140 000 ფინჯანი ყავის ნალექის მოხვედრა თავიდან აიცილა და სამ ტონაზე მეტი ქვიშა დაზოგა. მიუხედავად იმედისმომცემი შედეგებისა, ტექნოლოგიას დამატებითი კვლევა და გამოცდა სჭირდება. მეცნიერები სწავლობენ, რამდენად გამძლეა ყავის ნარჩენებისგან მიღებული დანამატით დამზადებული ბეტონი ხანგრძლივი გამოყენებისას, როგორ უძლებს გაყინვა-ლღობის ციკლებს, წყლის შთანთქმასა და ცვეთას.მკვლევრები ასევე მუშაობენ სხვა ორგანული ნარჩენებისგან ბიონახშირის მიღების შესაძლებლობაზე. თუ შემდგომი კვლევები მასალის გამძლეობასა და უსაფრთხოებას დაადასტურებს, ყავის ნალექი შესაძლოა მომავალში უფრო ეკოლოგიურად მდგრადი მშენებლობის ერთ-ერთ კომპონენტად იქცეს.