1795358429
ბიბლიური ხანიდან თანამედროვე რეპროდუქციულ ტურიზმამდე - ყველაფერი, რაც სუროგაციისა და მისი ფარული რისკების შესახებ უნდა იცოდეთ
სუროგაცია (იგივე
სუროგატული დედობა)
რეპროდუქციული მედიცინის
ერთ-ერთი ეთიკურად და
სამართლებრივად
კომპლექსური
მიმართულებაა. ათასობით
უშვილო წყვილისთვის ეს
მეთოდი ბიოლოგიური შვილის
ყოლის ერთადერთი შანსია.
სტატიაში დეტალურად
განვიხილავთ, საიდან იღებს
სათავეს ეს პრაქტიკა, როგორ
მუშაობს იგი სამედიცინო
თვალსაზრისით და როგორია
მსოფლიო და ქართული
რეალობა.მიუხედავად იმისა,
რომ სუროგაცია
თანამედროვე
ტექნოლოგიების მიღწევად
აღიქმება, მისი კონცეფცია
კაცობრიობის ისტორიასავით
ძველია. პირველი
წერილობითი ცნობები ძველ
მესოპოტამიასა და
ბიბლიაში გვხვდება:ძველი
მსოფლიო: ძვ.წ. XVIII საუკუნის
ხამურაბის კანონებში
დეტალურად იყო გაწერილი, რა
შემთხვევაში შეეძლო
უშვილო ცოლს ქმრისთვის
მხევლის მიცემა
შთამომავლობის
გასაგრძელებლად. ბიბლიურ
ისტორიაშიც სარამ და
აბრაამმა სწორედ ამ გზას
მიმართეს - აბრაამს შვილი
მხევალმა აგარმა
გაუჩინა.მედიცინის
რევოლუცია (XX საუკუნე):
ვითარება რადიკალურად
შეიცვალა 1978 წელს, როდესაც
დიდ ბრიტანეთში ინ-ვიტრო
განაყოფიერების (IVF) გზით
პირველი ბავშვი ლუიზა
ბრაუნი დაიბადა.პირველი
გესტაციური სუროგაცია: 1985
წელს აშშ-ში განხორციელდა
პირველი წარმატებული
გესტაციური სუროგაცია,
როდესაც სუროგატმა დედამ
გააჩინა ბავშვი,
რომელთანაც მას არანაირი
გენეტიკური კავშირი არ
ჰქონდა. სწორედ ამ
მომენტიდან იქცა
სუროგაცია თანამედროვე
რეპროდუქციული მედიცინის
ნაწილად.მედიცინაში
სუროგაციის ორი ძირითადი
ფორმა არსებობს, რომლებიც
ერთმანეთისგან გენეტიკური
კავშირით
განსხვავდება:ტრადიციული
სუროგაცია: ამ დროს ხდება
სუროგატი დედის
კვერცხუჯრედის
განაყოფიერება ბიოლოგიური
მამის (ან დონორის) სპერმით.
შესაბამისად, სუროგატი
დედა ბავშვის ბიოლოგიური
დედაცაა. დღესდღეობით ეს
მეთოდი თითქმის აღარ
გამოიყენება მძიმე
ფსიქოლოგიური და
სამართლებრივი რისკების
გამო.გესტაციური
სუროგაცია: ეს არის
თანამედროვე სტანდარტი.
ინ-ვიტრო განაყოფიერების
(IVF) ლაბორატორიაში ხდება
ბიოლოგიური მშობლების (ან
დონორების)
კვერცხუჯრედისა და
სპერმის შერწყმა. მიღებული
ემბრიონი კი სუროგატი
დედის საშვილოსნოში
გადააქვთ. ამ შემთხვევაში
სუროგატ დედას ბავშვთან
არანაირი გენეტიკური
კავშირი არ აქვს. ის მხოლოდ
ნაყოფის გამომზრდელის
ფუნქციას ასრულებს.დღეს
მსოფლიოში სუროგაციის
მიმართ ერთიანი მიდგომა არ
არსებობს და ქვეყნები სამ
ძირითად კატეგორიად
იყოფიან:სრული აკრძალვა:
გერმანიაში, საფრანგეთში,
იტალიასა და ესპანეთში
სუროგაციის ნებისმიერი
ფორმა კანონით აკრძალულია.
იტალიამ ბოლო წლებში
კანონმდებლობა კიდევ უფრო
გაამკაცრა და სუროგაცია
უნივერსალურ დანაშაულად
გამოაცხადა საკუთარი
მოქალაქეებისთვის მაშინაც
კი, თუ ისინი ამ
მომსახურებით
საზღვარგარეთ
ისარგებლებენ.მხოლოდ
ალტრუისტული სუროგაცია:
დიდ ბრიტანეთში, კანადაში,
ავსტრალიასა და
ნიდერლანდებში დაშვებულია
მხოლოდ არაკომერციული
სუროგაცია - სუროგატ დედას
უნაზღაურდება მხოლოდ
სამედიცინო და
ორსულობასთან
დაკავშირებული ხარჯები,
ყოველგვარი ჰონორარის
გარეშე.კომერციული
სუროგაცია: ნებადართულია
აშშ-ის ზოგიერთ შტატში,
უკრაინაში, ყაზახეთსა და
საქართველოში.რა ხდება
საქართველოში?
საქართველოში სუროგაცია 1997
წლიდან არის ლეგალიზებული
(„ჯანმრთელობის დაცვის
შესახებ“ კანონით). ქართული
კანონმდებლობა ბიოლოგიური
მშობლების უფლებებს
მაქსიმალურად იცავს:
ბავშვის დაბადებისთანავე
დაბადების მოწმობაში
მშობლებად პირდაპირ
ბიოლოგიური (დამკვეთი)
წყვილი იწერება და სუროგატ
დედას ბავშვზე არანაირი
იურიდიული უფლება არ
გააჩნია.ბოლო წლებში
საქართველო რეპროდუქციული
ტურიზმის ერთ-ერთ მთავარ
ცენტრად იქცა, რასაც
ქვეყანაში მიმდინარე
საკანონმდებლო დისკუსიები
მოჰყვა. ეთიკური დილემები
და რისკებისუროგაცია
ერთ-ერთი ყველაზე რთული
სფეროა, სადაც მედიცინის
შესაძლებლობები,
ადამიანის უფლებები,
მორალი და სხვადასხვა
ქვეყნის კანონმდებლობა
ერთმანეთს ეჯახება.
მიუხედავად იმისა, რომ ეს
პროცედურა უამრავ ოჯახს
შვილის ყოლის ბედნიერებას
ჩუქნის, მას თან ახლავს
სერიოზული სამართლებრივი
და ეთიკური გამოწვევები,
რომლებზეც მსოფლიოში
დღემდე ვერ
თანხმდებიან.სუროგაციის
იურიდიული სირთულეები
ძირითადად იმით არის
გამოწვეული, რომ მსოფლიოში
არ არსებობს ერთიანი
საერთაშორისო რეგულაცია.
ის, რაც ერთ ქვეყანაში
სრულიად კანონიერია, მეორე
ქვეყანაში შესაძლოა
სისხლის სამართლის
დანაშაულად ითვლებოდეს.1.
მოქალაქეობისა და მშობლის
სტატუსის პრობლემა (ე.წ.
„არავის ბავშვები“)
ყველაზე მწვავე
სამართლებრივი პრობლემა
ტრანსსასაზღვრო
(საერთაშორისო) სუროგაციის
დროს იქმნება. როდესაც
დამკვეთი წყვილი ჩამოდის
ისეთი ქვეყნიდან, სადაც
სუროგაცია აკრძალულია
(მაგალითად, გერმანიიდან,
საფრანგეთიდან ან
იტალიიდან), სამშობლოში
დაბრუნებისას მათ
სერიოზული ბარიერები
ხვდებათ:მათი ქვეყნის
კანონმდებლობით, ბავშვის
დედად ითვლება ის ქალი,
ვინც ის გააჩინა (სუროგატი
დედა) და არა ბიოლოგიური
დედა.ხშირია შემთხვევები,
როდესაც სახელმწიფო უარს
ამბობს სხვა ქვეყანაში
გაცემული დაბადების
მოწმობის აღიარებაზე, რის
გამოც ახალშობილი თვეების
განმავლობაში ვერ იღებს
პასპორტს, მოქალაქეობას და
ვერ ტოვებს იმ ქვეყანას,
სადაც დაიბადა.2. უარი
ბავშვზე ფორსმაჟორულ
სიტუაციებში
სამართლებრივი დავების
ერთ-ერთი ყველაზე მძიმე
მიზეზია შემთხვევები,
როდესაც დამკვეთი
მშობლები ბავშვის
წაყვანაზე უარს ამბობენ. ეს
შეიძლება მოხდეს:თუ
ორსულობის დროს ან
დაბადებისთანავე ნაყოფს
მძიმე გენეტიკური
პათოლოგია ან შეზღუდული
შესაძლებლობები
აღმოაჩნდა;თუ ორსულობის
პროცესში დამკვეთი წყვილი
განქორწინდა ან ერთ-ერთი
მათგანი
გარდაიცვალა;პანდემიის ან
ომის დროს, როდესაც
საზღვრები იკეტება და
მშობლები ვერ ახერხებენ
ჩასვლას. ასეთ დროს ბავშვი
რჩება სუროგატი დედის ან
სახელმწიფოს მზრუნველობის
ქვეშ, რაც მის უფლებებს
უხეშად არღვევს.3. სუროგატი
დედის უფლებები და
კონტრაქტის პირობები
სხვადასხვა ქვეყანაში
განსხვავებულად
რეგულირდება, ვის აქვს
გადამწყვეტი ხმა
ორსულობის
მიმდინარეობისას:ორსულობის
შეწყვეტა: რა ხდება მაშინ,
თუ ნაყოფს პათოლოგია აქვს
და დამკვეთი მშობლები
აბორტს ითხოვენ, სუროგატი
დედა კი უარს ამბობს (ან
პირიქით)? რიგ ქვეყნებში
სხეულის ავტონომიის
პრინციპი მოქმედებს და
საბოლოო გადაწყვეტილებას
სუროგატი იღებს, რაც
კონტრაქტის პირობებთან
კონფლიქტში
მოდის.ჯანმრთელობის
გართულებები: ორსულობა და
მშობიარობა ყოველთვის
შეიცავს რისკებს. თუ
სუროგატ დედას
მშობიარობის შედეგად
ჯანმრთელობა შეერყა ან
შვილოსნობის უნარი
დაკარგა, ხშირად
სტანდარტული კონტრაქტები
სრულფასოვან ფინანსურ და
სამედიცინო კომპენსაციას
ვერ უზრუნველყოფს.ეთიკური
კუთხით სუროგაცია
საზოგადოებას ორ ბანაკად
ყოფს. მთავარი კითხვა ასე
ჟღერს: სად გადის ზღვარი
ადამიანის დახმარებასა და
ადამიანის სხეულის
ექსპლუატაციას შორის?1.
ქალის სხეულის
კომერციალიზაცია და
ექსპლუატაციის რისკი -
კრიტიკოსების მთავარი
არგუმენტი ისაა, რომ
კომერციული სუროგაცია
ქალის სხეულს
„ინკუბატორად“ და საბაზრო
პროდუქტად
აქცევს.სოციალური
უთანასწორობა: სტატისტიკა
აჩვენებს, რომ სუროგატი
დედები, როგორც წესი,
დაბალი
სოციალურ-ეკონომიკური
ფენის წარმომადგენლები
არიან, დამკვეთები კი
-მდიდარი ქვეყნების
მოქალაქეები. ეთიკოსები
სვამენ კითხვას: რამდენად
თავისუფალია ქალის
არჩევანი მაშინ, როდესაც
მას ამ ნაბიჯისკენ
უკიდურესი გაჭირვება და
ვალები უბიძგებს?2. ბავშვის
„საქონლად“ ქცევის
საფრთხე მოწინააღმდეგეები
მიიჩნევენ, რომ კომერციული
სუროგაციის დროს ხდება
ბავშვის ყიდვა-გაყიდვის
ირიბი ლეგალიზაცია - ბავშვი
იქცევა „შეკვეთილ
პროდუქტად“, რომელსაც
კონკრეტული კრიტერიუმებით
(სქესი, გარეგნობა,
ჯანმრთელობა) არჩევენ. ეს
ეწინააღმდეგება გაეროს
ბავშვის უფლებათა
კონვენციის იმ პრინციპს,
რომელიც კრძალავს
ბავშვებით ნებისმიერი
ფორმით ვაჭრობას.3.
ფსიქოლოგიური ტრავმა
(დედისა და ბავშვის
კავშირი) თანამედროვე
ფსიქოლოგია და
ნეირობიოლოგია
ადასტურებს, რომ
მუცლადყოფნის პერიოდში
ნაყოფსა და ორსულ ქალს
შორის მჭიდრო ბიოლოგიური,
ჰორმონალური და ემოციური
კავშირი
ყალიბდება.სუროგატი
დედისთვის: მიუხედავად
იმისა, რომ გესტაციური
სუროგაციის დროს ქალს
ბავშვთან გენეტიკური
კავშირი არ აქვს,
ცხრათვიანი ორსულობის
შემდეგ ახალშობილის
დაუყოვნებლივ დათმობა
ხშირად მძიმე მშობიარობის
შემდგომ დეპრესიასა და
ფსიქოლოგიურ ტრავმას
იწვევს.ხშირად ყურადღების
მიღმა რჩება ის სტრესი,
რასაც სუროგატი დედის
უფროსი შვილები განიცდიან
— ისინი ხედავენ, რომ დედა
ორსულადაა, ელოდებიან დას
ან ძმას, საბოლოოდ კი
ბავშვი უცხო ადამიანებს
მიჰყავთ, რამაც შესაძლოა
ბავშვებში მიტოვების შიში
გააჩინოს.4. რელიგიური
პოზიცია მსოფლიოს
წამყვანი რელიგიების (მათ
შორის მართლმადიდებელი და
კათოლიკური ეკლესიების)
პოზიცია სუროგაციის
მიმართ მკვეთრად
უარყოფითია. რელიგიური
სწავლებით, შვილის ჩასახვა
და გაჩენა მხოლოდ ცოლ-ქმრის
სიყვარულისა და ერთობის
ნაყოფი უნდა იყოს, მესამე
პირის ჩარევა კი ოჯახის
სიწმინდესა და ღვთის ნებას
ეწინააღმდეგება.ეთიკური
და სამართლებრივი
რისკების მიუხედავად,
სუროგაციის მხარდამჭერები
ამბობენ, რომ სრული
აკრძალვა პრობლემას არ
აგვარებს, მას მხოლოდ
„იატაკქვეშეთში“ და შავ
ბაზარზე გადააქვს, სადაც
ქალები და ბავშვები კიდევ
უფრო დაუცველები ხდებიან.
მათი აზრით, გამოსავალი არა
აკრძალვაში, არამედ მკაცრ
სახელმწიფო რეგულაციებში,
სუროგატი დედების
უფლებების მაქსიმალურ
დაცვასა და საერთაშორისო
სამართლებრივი
სტანდარტების
შექმნაშია.დღეს,
საპარლამენტო
უმრავლესობის ლიდერმა
ირაკლი კირცხალიამ
განაცხადა, რომ
ხელისუფლებამ სუროგაციის
აკრძალვის გადაწყვეტილება
მიიღო. საპარლამენტო
უმრავლესობის ლიდერის
თქმით, ამ საკითხზე
მმართველ გუნდს აქტიური
კომუნიკაცია აქვს
საქართველოს
საპატრიარქოსთან.