„მხატვრის წყევლა“ — არ დახატოთ და არ დაახატვინოთ სხვას საყვარელი ადამიანის პორტრეტი - სპეციალისტის განმარტება

ზოგჯერ ჩვეულებრივი ფანქარიც კი შფოთვის წყაროდ იქცევა. სოციალურ ქსელებში პოპულარობას იძენს თეორია სახელწოდებით Artist Curse Theory — „მხატვრის წყევლის თეორია“. მისი მიხედვით, საყვარელი ადამიანის პორტრეტმა შესაძლოა დაშორება იწინასწარმეტყველოს ან, სიმბოლურად მაინც, საყვარელი ადამიანის დაკარგვა დააჩქაროს.

ზოგისთვის ეს უბრალოდ სახალისო ცრურწმენაა, სხვები კი საკუთარ ცხოვრებაში მომხდარ დამთხვევებს იხსენებენ და ფუნჯის ხელში აღებისაც კი ეშინიათ. მაგრამ მართლა შეუძლია თუ არა ადამიანის გამოსახულებას ურთიერთობის ბედზე გავლენის მოხდენა?

რა არის „მხატვრის წყევლა“ და რატომ ალაპარაკდნენ მასზე ინტერნეტში?
Artist Curse Theory-ის არსი მარტივია: თუ საყვარელ ადამიანს დახატავ, შესაძლოა, ის მალე შენი ცხოვრებიდან გაქრეს. თეორიის მიმდევრები პორტრეტის შექმნას უკავშირებენ ურთიერთობის გაცივებას, კამათს, დაშორებას ან მოულოდნელად შეწყვეტილ ურთიერთობას.

ამ ისტორიას ერთი კონკრეტული, სარწმუნოდ დადგენილი ავტორი არ ჰყავს. ის თანამედროვე ციფრული ფოლკლორის მსგავსად ვრცელდება: ვიღაც საკუთარ ნახატზე ვიდეოს აქვეყნებს, ვიღაც წარუმატებელ ურთიერთობაზე ჰყვება, სხვები კი ამ ისტორიებში საკუთარ გამოცდილებას ამოიცნობენ. ასე იქმნება ცალკეული დამთხვევებისგან შემდგარი თითქოსდა შემაშფოთებელი კანონზომიერება.

თუმცა იდეის პოპულარობა მის სისწორეს არ ადასტურებს. არ არსებობს სანდო სამეცნიერო მტკიცებულება, რომ ნახატს ურთიერთობის დასრულების გამოწვევა შეუძლია. ისიც კი, რომ პორტრეტის შექმნის შემდეგ ორი ადამიანი დაშორდა, არ ნიშნავს, რომ ერთი მოვლენა მეორის მიზეზი გახდა.

უძველესი რწმენიდან დორიან გრეის პორტრეტამდე
გამოსახულებების შიში გაცილებით ძველია, ვიდრე სოციალური ქსელები. სხვადასხვა კულტურაში არსებობდა წარმოდგენა, რომ ადამიანის გამოსახულება მის პიროვნებასთან განსაკუთრებულად იყო დაკავშირებული. პორტრეტი მხოლოდ ნახატად კი არა, თავად ადამიანის სიმბოლურ გაგრძელებადაც შეიძლებოდა აღექვათ.

ამის გაგება რთული არ არის: გამოსახულება ინარჩუნებს ადამიანის სახის ნაკვთებს, თვალების გამომეტყველებასა და გარეგნულ თავისებურებებს. თითქოს მისი არსებობის შენარჩუნების საშუალებას გვაძლევს მაშინაც კი, როდესაც ის გვერდით არ გვყავს. აქედან კი არც ისე შორს არის წარმოდგენა, რომ გამოსახულებას მხოლოდ ადამიანის სახის შენარჩუნება კი არა, მასზე ზემოქმედებაც შეუძლია.

ამასთან ახლოს დგას ავი თვალის შესახებ ხალხური წარმოდგენებიც. ზოგიერთ ტრადიციაში მიაჩნდათ, რომ სილამაზის, ჯანმრთელობისა თუ ბედნიერების მიმართ გადაჭარბებულმა ყურადღებამ შესაძლოა შური და უსიამოვნება მოიზიდოს. ამიტომ ცდილობდნენ, ძვირფასი და მნიშვნელოვანი რამ ზედმეტად არ გამოეჩინათ.

მსგავსი კულტურული წარმოდგენა ლიტერატურაშიც გვხვდება. ოსკარ უაილდის რომანში „დორიან გრეის პორტრეტი“ ნახატი მთავარი გმირის ცხოვრების ზებუნებრივ ანარეკლად იქცევა. თუმცა შთამბეჭდავი ლიტერატურული სიუჟეტი არ ამტკიცებს, რომ რეალურ ცხოვრებაშიც მსგავსი მექანიზმები არსებობს.

რატომ აქცევს ტვინი დამთხვევებს საშიშ ნიშნებად?
„მხატვრის წყევლის“ პოპულარობას ფსიქოლოგია უფრო დამაჯერებლად ხსნის. ერთ-ერთი მთავარი ცნება აქ მაგიური აზროვნებაა — მიდრეკილება, ვივარაუდოთ, რომ სიმბოლოებს, აზრებს ან გარკვეულ მოქმედებებს მოვლენებზე უშუალო გავლენის მოხდენა შეუძლიათ მაშინაც კი, როდესაც მიზეზშედეგობრივი კავშირი დადასტურებული არ არის.

ასეთი რწმენა განსაკუთრებით ადვილად ჩნდება გაურკვევლობის პირობებში. ადამიანს არ შეუძლია სრულად აკონტროლოს პარტნიორის გრძნობები, ურთიერთობის მომავალი ან გარშემომყოფთა ქცევა. სამაგიეროდ, შეუძლია საკუთარი მოქმედებების მართვა — მაგალითად, გადაწყვიტოს, რომ საყვარელ ადამიანს აღარ დახატავს. ასე ჩნდება ილუზია, თითქოს გარკვეული წესის დაცვა უბედურებისგან დაიცავს.

კიდევ ერთი ფსიქოლოგიური მახეა დამადასტურებელი მიკერძოება. თუ ადამიანმა საყვარელი ადამიანის პორტრეტი დახატა, შემდეგ კი დაშორდა, შესაძლოა ეს მოვლენათა თანმიმდევრობა დიდხანს დაამახსოვრდეს. ნაცნობების მსგავსი ისტორიებიც ეჭვს გაუძლიერებს. სამაგიეროდ, შეუმჩნეველი დარჩება უამრავი შემთხვევა, როდესაც ადამიანებმა პარტნიორები დახატეს და ურთიერთობა ჩვეულებრივ გააგრძელეს.

არსებობს მიზეზობრიობის ილუზიაც: ხშირად ორ მოვლენას შორის კავშირს მხოლოდ იმიტომ ვვარაუდობთ, რომ ერთი მეორის შემდეგ მოხდა. მაგრამ მოვლენათა დროითი თანმიმდევრობა მიზეზშედეგობრივ კავშირს არ ნიშნავს.

რატომ ვხდებით ცრუმორწმუნეები, როცა გვიყვარს?
როდესაც ურთიერთობა ჩვენთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ხდება, სიხარულთან ერთად მოწყვლადობაც ჩნდება. რაც უფრო ძვირფასია ადამიანი, მით უფრო მტკივნეულად წარმოგვიდგება მისი შესაძლო დაკარგვა. ბედნიერ პერიოდშიც კი შეიძლება გაჩნდეს შემაშფოთებელი ფიქრი: რა მოხდება, თუ ერთ დღეს ეს ყველაფერი დასრულდება?

ასეთ დროს ცრურწმენა მარტივ გამოსავალს გვთავაზობს: არ დახატო, არ გადაიღო ფოტო, ბედნიერებაზე ხმამაღლა არ ილაპარაკო — და თითქოს უსიამოვნებებს თავიდან აიცილებ. რთული ემოციური განცდა გასაგებ აკრძალვად გარდაიქმნება, რაც უსაფრთხოების ილუზიას ქმნის.

პორტრეტს ემოციური მხარეც აქვს. საყვარელი ადამიანის დასახატავად საჭიროა მის სახეზე დაკვირვება, დეტალების შემჩნევა და დროისა და ძალისხმევის დახარჯვა. შემოქმედებითი პროცესი მიჯაჭვულობას ხილულ ფორმას აძლევს. საკუთარი გრძნობების გაცნობიერებამ კი ზოგჯერ შიში შეიძლება გაამძაფროს: თუ ეს ადამიანი ჩემთვის ასე მნიშვნელოვანია, მისი დაკარგვის შემთხვევაში ძალიან მეტკინება.

ამიტომ ნახატთან დაკავშირებული შფოთვა ყოველთვის არ ნიშნავს, რომ ადამიანს მისტიკის ღრმად სჯერა. ზოგჯერ ის უბრალოდ აჩვენებს, რამდენად აშინებს ადამიანს გაურკვევლობა.

რამდენად სახიფათოა „მხატვრის წყევლის“ რწმენა?
ამ თეორიის ერთ-ერთი მიმზიდველი მხარე ის არის, რომ რთულ მოვლენებს მზა ახსნას სთავაზობს. თუ პორტრეტის შექმნის შემდეგ ურთიერთობა დასრულდა, ადამიანს შეუძლია მიზეზად ნახატი დაასახელოს და აღარ გაარკვიოს, სინამდვილეში რა ხდებოდა პარტნიორებს შორის.

რეალურ ცხოვრებაში დაშორებას იშვიათად აქვს მხოლოდ ერთი მიზეზი. მასზე გავლენას ახდენს მოლოდინების შეუთავსებლობა, დაგროვილი კონფლიქტები, განსხვავებული ცხოვრებისეული გეგმები, არასაკმარისი კომუნიკაცია და გრძნობების ცვლილება. ზოგჯერ ურთიერთობა ისეთი გარემოებების გამო სრულდება, რომელთა წინასწარ განჭვრეტაც არავის შეეძლო.

მისტიკურმა ახსნამ შესაძლოა დროებით შეგვიმსუბუქოს განცდები, მაგრამ ამავე დროს ხელი შეგვიშალოს რეალური მიზეზების დანახვაში. უფრო მეტიც, თუ ადამიანი საყვარელი ადამიანების დაკარგვის შიშით ნახატებს, ფოტოებსა თუ სხვა სასიამოვნო საქმიანობას თავს არიდებს, ცრურწმენა თანდათან მის ცხოვრებას ზღუდავს.

როგორ დავძლიოთ საყვარელი ადამიანის დახატვის შიში?
არ არის აუცილებელი, საკუთარ შფოთვას დავცინოთ ან უსიამოვნო ფიქრისგან დაუყოვნებლივ გათავისუფლება მოვითხოვოთ. გაცილებით სასარგებლოა იმის გარკვევა, თუ რა დგას ამ შიშის უკან.

დაარქვით განცდას თავისი სახელი. იმის ნაცვლად, რომ იფიქროთ: „შეიძლება წყევლა მოვიზიდო“, სცადეთ ასეთი ფორმულირება: „ეს ადამიანი ჩემთვის ძვირფასია და მისი დაკარგვის მეშინია“. ასე უფრო ადვილი გახდება რეალური გრძნობის მისტიკური ახსნისგან გამიჯვნა.
განასხვავეთ სიმბოლო და მოვლენა. ნახატს შეუძლია გამოხატოს სინაზე, აღტაცება, ინტერესი ან მოგონების შენარჩუნების სურვილი. მაგრამ მას არ შეუძლია სხვა ადამიანის გრძნობების მართვა ან ურთიერთობის მომავლის განსაზღვრა.
ნუ ეძებთ ყველა ცრურწმენის დამადასტურებელ ნიშნებს. თუ პორტრეტის შექმნის შემდეგ უსიამოვნო რამ მოხდა, ნაჩქარევი დასკვნების გამოტანას მოერიდეთ. გაიხსენეთ სხვა გარემოებებიც, რომლებმაც შესაძლოა ამ მოვლენაზე გავლენა მოახდინა.
დააკვირდით, რამდენად ძლიერია შფოთვა. თუ შიშის გამო უარს ამბობთ ხატვაზე, ფოტოების გადაღებასა თუ სხვა მნიშვნელოვან საქმიანობაზე, ყურადღება თავად შფოთვას მიაქციეთ. თუ ის აკვიატებულ ხასიათს იღებს და ყოველდღიურ ცხოვრებაში ხელს გიშლით, სასარგებლო იქნება ფსიქოლოგთან საუბარი.
„მხატვრის წყევლა“ ინტერნეტლეგენდად რჩება და არა ბედისწერის დადგენილ კანონად. შესაძლოა, სწორედ ამიტომ ვრცელდება ის ასე მარტივად: ეს ისტორია ადამიანის ნაცნობ სურვილს ეხება — შეინარჩუნოს ის, რაც ძვირფასია, და თავიდან აიცილოს დანაკარგი.

თუმცა პორტრეტს არ შეუძლია არც ადამიანის გვერდით დატოვება და არც მისი წასვლის იძულება. სიყვარული იმით არ იზომება, რამდენად ფრთხილად ვექცევით ფანქარს. ის იმაში ვლინდება, როგორ ვესაუბრებით ერთმანეთს, პატივს ვცემთ ერთმანეთის პირად საზღვრებს და ვზრუნავთ ურთიერთობაზე.

და თუ საყვარელი ადამიანის დახატვა გსურთ, ამისთვის ერთი მარტივი მიზეზიც სრულიად საკმარისია — გინდათ, მისი სახე ფურცელზე შეინახოთ.