დედამიწა დროს აჩერებს... - რა ემართება პლანეტის 24-საათიან ციკლს და რატომ გახდა წამი უფრო გრძელი

კლიმატის ცვლილებაზე საუბრისას უმეტესობას თვალწინ ტემპერატურის მატება, გახშირებული გვალვები, ტყის ხანძრები ან ოკეანის დონის აწევა წარმოუდგება. თუმცა, უახლესი გეოფიზიკური კვლევები აჩვენებს, რომ ადამიანის საქმიანობით გამოწვეული დათბობა პლანეტის ფუნდამენტურ ფიზიკურ პარამეტრებზეც კი ახდენს გავლენას: დედამიწა თანდათან იცვლის გეომეტრიულ ფორმას, უფრო სფეროსებრი ხდება და მისი ბრუნვის სიჩქარე მცირდება, რაც დღე-ღამის ხანგრძლივობას ზრდის.

ეს აღმოჩენები კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ კლიმატის ცვლილება არა მხოლოდ ლოკალური ეკოლოგიური პრობლემა, არამედ პლანეტარული მასშტაბის ფიზიკური ტრანსფორმაციაა.

როგორ ცვლის დამდნარი ყინული პლანეტის ფორმას?
დედამიწა არასდროს ყოფილა იდეალური სფერო. საკუთარი ღერძის გარშემო ბრუნვის გამო წარმოქმნილი ცენტრიდანული ძალის შედეგად, იგი ეკვატორთან ოდნავ გაბერილია, ხოლო პოლუსებთან — შეზნექილი. ამ გეომეტრიულ ფორმას მეცნიერებაში ელიფსოიდს ან გეოიდს უწოდებენ.

ათასწლეულების განმავლობაში პოლუსებზე (განსაკუთრებით ანტარქტიდასა და გრენლანდიაში) უზარმაზარი მასის ყინულის ფარები იყო თავმოყრილი. გლობალური დათბობის გამო ეს მყინვარები უპრეცედენტო სისწრაფით დნება. გამდნარი წყალი პოლუსებიდან მსოფლიო ოკეანეში ჩაედინება და დედამიწის ბრუნვის გამო ეკვატორისკენ გადანაწილდება.

თუმცა აქ მოქმედებს მეორე, პარალელური პროცესიც — პოსტგლაციალური აღდგენა. როდესაც პოლუსებზე ყინულის გიგანტური წნევა იკლებს, მის ქვეშ არსებული დედამიწის ქერქი და მანტია ნელ-ნელა მაღლა იწევს, თითქოს ღრუბელი გასწორდაო. მასის ამ გლობალურმა გადანაწილებამ და ქერქის „გასწორებამ“ გამოიწვია ის, რომ პოლარული შეზნექილობა მცირდება და პლანეტა გეომეტრიულად უფრო სრულყოფილი სფეროს ფორმას იღებს.

ფიგურული სრიალის ეფექტი: რატომ ანელებს დედამიწა ბრუნვას?
დედამიწის ბრუნვის შენელების ასახსნელად ფიზიკოსები ხშირად იყენებენ მოციგურავის კლასიკურ ანალოგიას:

როდესაც მოციგურავე ყინულზე ტრიალისას ხელებს სხეულთან მიიტანს, მისი ბრუნვის სიჩქარე მკვეთრად იზრდება.
როდესაც ხელებს განზე გაშლის, ინერციის მომენტი იზრდება და ბრუნვა ავტომატურად ნელდება.
ზუსტად იგივე ხდება ჩვენს პლანეტაზეც. პოლუსებიდან (რომლებიც ბრუნვის ღერძთან ყველაზე ახლოსაა) გამდნარი წყლის მასა ეკვატორისკენ (ღერძიდან ყველაზე შორს) გადაინაცვლებს. შედეგად, დედამიწის ინერციის მომენტი იზრდება, ხოლო იმპულსის მომენტის შენახვის კანონის გამო, პლანეტის ბრუნვის კუთხური სიჩქარე მცირდება.

რამდენად იზრდება დღის ხანგრძლივობა?
დედამიწის ბრუნვის შენელება იწვევს იმას, რომ დღე-ღამის ხანგრძლივობა იზრდება. რა თქმა უნდა, საუბარი არ არის საათებზე ან წუთებზე — ცვლილება მილიწამებში იზომება:

სატელიტური გეოდეზიისა და ზუსტი ატომური საათების მონაცემებით, დღე-ღამის ხანგრძლივობა ყოველ საუკუნეში დაახლოებით 1.3-დან 1.5 მილიწამამდე იზრდება მხოლოდ კლიმატური ფაქტორების გამო.
თუ სათბურის აირების ემისია არსებული ტემპით გაგრძელდება, XXI საუკუნის ბოლოსთვის კლიმატის გავლენამ შესაძლოა გადააჭარბოს მთვარის გრავიტაციულ მიზიდულობას (რომელიც ისტორიულად დედამიწის ბრუნვის შენელების მთავარი ფაქტორი იყო) და დღის ზრდამ საუკუნეში 2.6 მილიწამს მიაღწიოს.
რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი თანამედროვე სამყაროსთვის?
ერთი შეხედვით, რამდენიმე მილიწამი ადამიანის ყოველდღიურ ცხოვრებაში შეუმჩნეველია. თუმცა თანამედროვე ციფრულ და ტექნოლოგიურ ეპოქაში დროის აბსოლუტურ სიზუსტეს გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს:

სატელიტური ნავიგაცია (GPS/Galileo): GPS სისტემები მუშაობს სინათლის სიჩქარით მოძრავ სიგნალებზე. მიკროწამების ცდომილებამაც კი შეიძლება ასობით მეტრის პოზიციური შეცდომა გამოიწვიოს.ინტერნეტი და ფინანსური ტრანზაქციები: გლობალური საბანკო სისტემები, საფონდო ბირჟები და საკომუნიკაციო ქსელები სინქრონიზებულია ატომურ საათებთან. პლანეტის ბრუნვისა და ატომური დროის აცდენის საკომპენსაციოდ დროდადრო აუცილებელი ხდება ე.წ. „ნახტომის წამის“ (Leap Second) დამატება, რაც ხშირად იწვევს სისტემურ ხარვეზებს სერვერებზე.კოსმოსური მისიები: დედამიწიდან გაშვებული ხომალდების ტრაექტორიის გამოთვლა პირდაპირაა დამოკიდებული იმაზე, თუ კონკრეტულად რა კუთხით და რა სიჩქარით ბრუნავს პლანეტა მოცემულ მომენტში.გლობალური დათბობის შედეგები დიდი ხანია გასცდა მხოლოდ ამინდის ცვლილებას. ის, რომ ადამიანის ზემოქმედებას შეუძლია შეცვალოს მთელი პლანეტის ფორმა და შეანელოს მისი ბრუნვა კოსმოსში, მკაფიო ილუსტრაციაა იმისა, თუ რამდენად ღრმად არის ჩაქსოვილი ადამიანის ცივილიზაცია დედამიწის ბუნებრივ მექანიზმებში.